Qlobal nüvə xərclərində tarixi artım
“Nüvə Silahlarının Ləğvi üzrə Beynəlxalq Kampaniya”nın (ICAN) hazırladığı yeni hesabat dünya üzrə nüvə silahına malik doqquz dövlətin 2025-ci ildə arsenal və modernləşdirmə proqramlarına rekord həcmdə vəsait ayırdığını göstərib. Hesabata görə, bu ölkələrin ümumi xərcləri 119 milyard dolları ötərək əvvəlki illə müqayisədə təxminən 19 faiz artıb.
2017-ci ildə Nobel Sülh Mükafatına layiq görülmüş təşkilatın açıqlamasında bildirilib ki, artan geosiyasi qarşıdurmalar və beynəlxalq təhlükəsizlik mühitindəki qeyri-müəyyənlik yeni nüvə silahlanması yarışının başlanması riskini gücləndirir. Mütəxəssislər bu prosesin yaxın illərlə məhdudlaşmayacağını, onilliklər boyu davam edə biləcəyini vurğulayırlar.
ABŞ nüvə xərclərində lider mövqedədir
Hesabatda qeyd olunur ki, nüvə silahına sahib doqquz ölkə ötən illə müqayisədə təxminən 17 milyard dollar əlavə vəsait xərcləyib. Siyahıda açıq fərqlə ABŞ liderlik edir.
Ən çox vəsait ayıran ölkələr
2025-ci il üzrə nüvə arsenalına ayrılan vəsaitlər belə sıralanıb:
- ABŞ – 69,2 milyard dollar
- Çin – 13,5 milyard dollar
- Böyük Britaniya – 12,6 milyard dollar
- Rusiya – 9,5 milyard dollar
ABŞ-ın təkbaşına ayırdığı vəsait digər nüvə dövlətlərinin ümumi xərclərindən daha çox olub. Hesabatda vurğulanır ki, ABŞ, Rusiya, Çin, Böyük Britaniya, Fransa, Hindistan, Pakistan, Şimali Koreya və İsrail son beş ildə birlikdə 470 milyard dollardan artıq vəsait sərf ediblər.
Nüvə başlıqlarının yerləşdirilməsi artır
Eyni dövrdə Stokholm Beynəlxalq Sülh Araşdırmaları İnstitutu (SIPRI) da nüvə dövlətlərinin artıq silahları yalnız anbarlarda saxlamaqla kifayətlənmədiyini, onların bir hissəsinin buraxılış sistemlərinə yerləşdirildiyini açıqlayıb.
Məlumata görə, hazırda dünyada təxminən 12 min 187 nüvə başlığı mövcuddur. Onlardan 9 min 745-i istifadəyə hazır vəziyyətdə saxlanılır.
ABŞ və Rusiya birlikdə qlobal nüvə ehtiyatlarının təxminən 83 faizinə nəzarət edir. Hər iki ölkənin arsenalında 5 mindən çox nüvə başlığı olduğu bildirilir. Çin isə hazırda təxminən 620 nüvə başlığına malikdir və arsenalını sürətlə genişləndirir. Ekspertlərin qiymətləndirməsinə görə, Pekin 2030-cu ilə qədər qitələrarası ballistik raket imkanları baxımından Vaşinqton və Moskva ilə müqayisə oluna biləcək səviyyəyə çata bilər.
Silahlara nəzarət mexanizmləri zəifləyir
SIPRI nümayəndələri bildirirlər ki, son illərdə strateji silahlara nəzarət üzrə beynəlxalq sazişlərin zəifləməsi və ya fəaliyyətini dayandırması yeni nüvə sistemlərinin yerləşdirilməsini sürətləndirir. Bu isə gələcəkdə nüvə ehtiyatlarının azalması tendensiyasını dayandıra və əks prosesə səbəb ola bilər.
Uzunmüddətli proqramlar yüzilliyin sonuna qədər uzanır
Hesabatda ABŞ, Böyük Britaniya və Fransanın nüvə arsenalının saxlanılması və modernləşdirilməsi üçün uzunmüddətli proqramlar həyata keçirdiyi qeyd edilir. Bu proqramlar növbəti əsrə qədər davam edə biləcək layihələri əhatə edir.
ABŞ-ın hazırladığı yeni “Sentinel” qitələrarası ballistik raket sisteminin 2100-cü ildən sonra da istifadədə qalacağı gözlənilir. Bundan əlavə, Vaşinqton nüvə başlıqlarının etibarlılığını qorumaq məqsədilə plutonium nüvələrinin istehsalını artırmağı planlaşdırır.
Humanitar narahatlıqlar artır
Hesabat müəllifləri nüvə silahlarına ayrılan vəsaitlərin miqyasını xüsusilə narahatedici hesab edirlər. Onların fikrincə, qlobal humanitar sistem ciddi maliyyə çatışmazlığı ilə üzləşdiyi bir vaxtda bu qədər böyük vəsaitin silahlanmaya yönəldilməsi beynəlxalq ictimaiyyət üçün ciddi suallar yaradır.
ICAN nümayəndəsi Suzi Snayder bildirib ki, nüvə xərclərinin artması və süni intellekt texnologiyalarının bu sahədə mümkün tətbiqi əlavə risklər yaradır. Onun sözlərinə görə, 2025-ci ildə nüvə silahlarına ayrılan vəsait BMT-nin əməliyyat büdcəsini onilliklər ərzində maliyyələşdirməyə kifayət edərdi.
Ekspertlər hesab edirlər ki, qlobal təhlükəsizlik mühitindəki gərginlik və dövlətlərin strateji rəqabəti nüvə silahlanmasına yönələn investisiyaların yaxın illərdə də artmasına səbəb olacaq.
