Xarici işlər naziri Hakan Fidan media qurumlarının nümayəndələri ilə keçirdiyi məlumatlandırma toplantısında “Türkiyənin Səudiyyə Ərəbistanı və ya Misirlə təhlükəsizlik ittifaqı qurub-qurmayacağı” sualı ilə üzləşib.
Fidan “Hazırda danışıqlar, müzakirələr var. Amma biz hələlik hər hansı bir razılaşmaya imza atmamışıq” cavabını verib (AA, 15.01.2026).
Xarici İşlər Nazirliyinin bu cür toplantılarına dəvət edilmədiyim üçün dəqiq deyə bilmərəm, amma ya sual yanlışdır, ya da Anadolu Agentliyinin mətni. Çünki Misir əvəzinə Pakistan olmalıdır. Toplantıya qatılmış ola biləcək şəxslərin yazılarına baxdım. Məsələn, Nedret Ərsanelin köşə yazısının başlığı birbaşa “Səudiyyə Ərəbistanı–Pakistan–Türkiyə kimə qarşı?”dır (Yeni Şafak, 17.01.2026). Bu da göstərir ki, Anadolu Agentliyinin xəbər mətnində ölkə adı səhv yazılıb.
TÜRKİYƏ–PAKİSTAN–SƏUDİYYƏ ƏRƏBİSTANI İTTİFAQI
Zatən müzakirə olunan ittifaq Türkiyə–Pakistan–Səudiyyə Ərəbistanı ittifaqıdır. Pakistanın Müdafiə Sənayesi naziri Raza Həyat Hərrac açıqlayıb: “Pakistan–Səudiyyə Ərəbistanı–Türkiyə üçtərəfli razılaşması hazırlıq mərhələsindədir. Razılaşma layihəsi hazırdır və hər üç ölkədə mövcuddur” (Reuters, 15.01.2026). Ertəsi gün keçirilən toplantıda Fidan’a bu sualın verildiyi ehtimal olunur.
Türkiyə–Səudiyyə Ərəbistanı–Pakistan və ya Türkiyə–Səudiyyə Ərəbistanı–Misir ittifaqı fərq etməz, hər iki modelin əsas çatışmazlığı İranın olmamasıdır. İranın yer almadığı bir təhlükəsizlik mexanizmi isə başlanğıcdan problemli olacaq.
Fidan həmin toplantıdakı açıqlamasının davamında belə deyib: “Prezidentimizin vizyonu daha əhatəli, daha geniş, daha böyük həmrəylik və sabitlik yaradan bir platformadır.” Görünür, Ərdoğan üç ölkədən daha çox ölkənin bir platformada birləşməsini istəyir ki, bu daha doğru modeldir. Amma o modeldə də İrana yer verilməyəcəyi anlaşılır.
RİYADIN İKİ AYRI İTTİFAQ TƏŞƏBBÜSÜ
Türkiyə–Səudiyyə Ərəbistanı–Pakistan ittifaqı müzakirə olunarkən, “Səudiyyə Ərəbistanı, Misir və Somali üçlüyü hərbi koalisiya danışıqları aparır” xəbəri də yayıldı (Bloomberg, 16.01.2026).
Hər iki ittifaqın mərkəzində Səudiyyə Ərəbistanı dayanır. Mənim qənaətimə görə, Vəliəhd şahzadə Salman coğrafiyanın iki ayrı bölgəsində iki ayrı təhlükəsizlik zəmanəti formalaşdırmağa çalışır: Səudiyyə Ərəbistanı Türkiyə və Pakistanla birlikdə İrana qarşı, Misir və Somali ilə isə Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinə (daha doğrusu İsrailə) qarşı iki ayrı ittifaq axtarışındadır. Riyadın bir-biri ilə toqquşan İsrail və İrana qarşı iki fərqli ittifaq axtarışında olması diqqətçəkicidir.
BEŞLİ TƏHLÜKƏSİZLİK MEXANİZMİ
Yəqin xatırlayırsınız, dörd ay əvvəl bu köşədə “TRÇ və beşli mexanizm” başlıqlı bir məqalə yazmışdım. Baxçalının “ABŞ–İsrail şər koalisiyasına qarşı Türkiyə, Rusiya, Çin ittifaqı (TRÇ)” təklifini təhlil etmişdim. TRÇ layihəsinin də zəif tərəfi İransız olması idi.
Məqaləmdə “regional beşli təhlükəsizlik mexanizmi” təklif etmişdim:
“ABŞ-ın İsrail hegemoniyası altında yeni Yaxın Şərq düzəni qurmağa çalışdığı şəraitdə, ‘ABŞ–İsrail şər koalisiyasına’ qarşı regional bir təhlükəsizlik mexanizminə ehtiyac olduğu açıqdır. Türkiyə, İran, Misir, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistanın əməkdaşlığı ilə formalaşa biləcək beşli təhlükəsizlik mexanizmi ‘ABŞ–İsrail necə dayandırıla bilər?’ sualının ən konkret cavabıdır.” (Cumhuriyet, 20.09.2025)
ÇİN AMİLİ
İsrailin ABŞ-a arxalanaraq Fələstinə, Livana, Suriyaya, Yəmənə, İrana, hətta Qətərə hücum etməsi bölgənin ortaq bir təhlükəsizlik mexanizminə ehtiyacı olduğunu açıq şəkildə göstərdi.
Müzakirə olunan üçtərəfli ittifaq modelləri əsasən bu narahatlıq zəminində formalaşır. Təbii ki, bəzi ölkələr bu cür ittifaqları ikinci dərəcədə regional rəqiblərinə qarşı dayaq kimi də istifadə etməyə çalışırlar. Layihələrin İransız olmasının səbəbi də məhz budur.
Lakin məsələ həyati dərəcədə ciddidir və ölkələrin bu cür ittifaqları dar milli maraqlar əsasında formalaşdırmağa çalışması ciddi enerji və zaman itkisinə yol açır. Üstəlik, imperialist ABŞ ölkələrin bu “dar maraqlarını” öz maraqları naminə istifadə etmək təcrübəsinə fazlasıyla malikdir. Elə ola bilər ki, “ABŞ–İsrail şər koalisiyasına qarşı” yola çıxarkən özünüzü həmin şər koalisiyasının xeyrinə formalaşmış bir İran cəbhəsində tapa bilərsiniz.
Xoşbəxtlikdən, İranla Səudiyyə Ərəbistanını gözlənilmədən Pekində bir araya gətirə bilən Çin diplomatiyası təcrübəsi mövcuddur. Bölgənin ortaq təhlükəsizlik mexanizminə ehtiyac duyması və üçlü model axtarışına girməsi əhəmiyyətlidir. Növbəti mərhələdə Çin və Rusiya, bölgədəki tərəfdaşları İranın da bu mexanizmə daxil olması istiqamətində təsir göstərəcəkdir.
Mehmet Ali Güllər
