Nobel Tibb Mükafatını üç alim bölüşdü
2026-cı il Fiziologiya və ya Tibb üzrə Nobel Mükafatının laureatları məlum olub. Mükafat amerikalı alim Karl Deyserot, almaniyalı alimlər Peter Hegemann və Georq Nagelə təqdim edilib.
İsveçdəki Karolinska İnstitutunun Nobel Assambleyası alimlərin “işıqla idarə olunan ion kanalları və optogenetika ilə bağlı kəşflərinə görə” mükafata layiq görüldüklərini açıqlayıb.
54 yaşlı Karl Deyserot Stenford Universitetində fəaliyyət göstərir. 71 yaşlı Peter Hegemann Berlin Humboldt Universitetinin, 73 yaşlı Georq Nagel isə Vürtsburq Universitetinin alimidir.
Üç laureat 12 milyon İsveç kronu məbləğində pul mükafatını bərabər şəkildə bölüşəcək. Bu məbləğ təxminən 1,2 milyon ABŞ dollarına bərabərdir.
Beynin fəaliyyətini işıqla idarə edən üsul
Alimlərə Nobel Mükafatı qazandıran optogenetika müasir neyrobiologiyanın ən mühüm tədqiqat üsullarından biri hesab edilir.
Bu üsul tədqiqatçılara canlı beyində müəyyən sinir hüceyrələrinin fəaliyyətini işıq vasitəsilə aktivləşdirməyə və ya dayandırmağa imkan verir. Beləliklə, alimlər konkret sinir hüceyrələrinin yaddaş, hisslər və davranışın formalaşmasında hansı rolu oynadığını daha dəqiq araşdıra bilirlər.
Kəşfin əsasında işığa həssas zülal dayanır
Peter Hegemann və Georq Nagelin tədqiqatları birhüceyrəli yosunda işığa həssas xüsusi zülalın öyrənilməsinə əsaslanıb. Kanalrodopsin adlandırılan bu zülal işığa reaksiya verərək hüceyrə membranındakı ion kanalının açılmasını təmin edir.
Karl Deyserot və onun həmkarları isə bu mexanizmdən sinir hüceyrələrinin fəaliyyətini dəqiq idarə etmək üçün istifadə edilməsinin mümkünlüyünü göstəriblər. Bununla da optogenetikanın neyrobiologiyada geniş tətbiqinin əsası qoyulub.
Optogenetika neyrobiologiyada yeni dövr açdı
Nobel Assambleyasının məlumatına görə, bu kəşflər neyrobiologiya sahəsində yeni mərhələnin başlanmasına səbəb olub.
Optogenetika vasitəsilə alimlər beyindəki ayrı-ayrı hüceyrə və sinir şəbəkələrinin fəaliyyətini yüksək dəqiqliklə araşdıra bilirlər. Bu texnologiya müəyyən hüceyrələri işıqla aktivləşdirməklə və ya söndürməklə onların orqanizmin davranışına və fizioloji proseslərə təsirini öyrənməyə imkan yaradır.
Metod hazırda dünyanın müxtəlif laboratoriyalarında beynin fəaliyyət mexanizmlərinin öyrənilməsi üçün istifadə olunur.
Yeni müalicələr üçün imkanlar araşdırılır
Optogenetikanın əhəmiyyəti yalnız fundamental beyin tədqiqatları ilə məhdudlaşmır.
Bu texnologiyanın Parkinson xəstəliyi, epilepsiya, şizofreniya, demensiya və digər nevroloji və psixi pozuntuların öyrənilməsində imkanları araşdırılır. Eyni zamanda, bəzi görmə problemlərinin müalicəsində optogenetik yanaşmaların tətbiqi üzərində tədqiqatlar aparılır.
Nobel həftəsi Tibb Mükafatı ilə başladı
Fiziologiya və ya Tibb üzrə Nobel Mükafatının açıqlanması ənənəvi olaraq Nobel həftəsinin başlanğıcını təşkil edir.
Növbəti günlərdə fizika, kimya, ədəbiyyat, sülh və iqtisadiyyat sahələri üzrə laureatların da adları açıqlanacaq.
Nobel mükafatlarının ilk beş kateqoriyası isveçli ixtiraçı və sənayeçi Alfred Nobelin vəsiyyəti əsasında yaradılıb. Mükafatlar 1901-ci ildən etibarən, əsasən fasiləsiz şəkildə təqdim olunur.
İqtisadiyyat üzrə mükafat isə daha sonra — 1968-ci ildə İsveç Mərkəzi Bankı tərəfindən təsis edilib.
Tibb üzrə Nobel tarixində mühüm kəşflər
Fiziologiya və ya Tibb üzrə Nobel Mükafatı ötən əsrdə dünya elminə böyük təsir göstərən çoxsaylı kəşflərə verilib.
Bunların sırasında Aleksandr Fleminqin penisillinlə bağlı tədqiqatları və Karl Landştaynerin insan qan qruplarını kəşf etməsi də yer alır.
Fleminq penisillin üzərindəki işlərinə görə 1945-ci ildə digər iki alimlə birlikdə Nobel Mükafatına layiq görülüb. Landştayner isə insan qan qruplarının kəşfinə görə 1930-cu ildə bu mükafatı alıb.
2025-ci ildə isə Fiziologiya və ya Tibb üzrə Nobel Mükafatı Meri Brankou, Fred Ramsdell və Şimon Sakaquçiyə periferik immun tolerantlığı ilə bağlı kəşflərinə görə verilmişdi.
Mükafatlar dekabrın 10-da təqdim ediləcək
Nobel laureatları mükafat verən qurumların təyin etdiyi ekspert komitələri tərəfindən seçilir.
Nobel Sülh Mükafatı istisna olmaqla, digər mükafatların təqdimetmə mərasimləri İsveçin paytaxtı Stokholmda keçirilir. Sülh Mükafatı isə Norveçin paytaxtı Osloda təqdim olunur.
Əsas Nobel mərasimləri Alfred Nobelin vəfatının ildönümü olan 10 dekabr tarixində keçiriləcək.
Laureatlara həmin gün Nobel medalı, diplom və pul mükafatı təqdim ediləcək.
2026-cı ildə Fiziologiya və ya Tibb üzrə Nobel Mükafatının Karl Deyserot, Peter Hegemann və Georq Nagelə verilməsi isə işıqla idarə olunan ion kanalları və optogenetikanın müasir neyrobiologiyada yaratdığı dönüşün ən yüksək elmi səviyyədə qiymətləndirilməsi kimi tarixə düşəcək.
