Amerika və İsrailin nəzarətində olan beynəlxalq medianın dilində, İranda davam edən etirazların səbəbi yarım əsrdir ayaqda duran “molla rejimi” və bu rejimə qarşı göstərilən reaksiyadır. Kütlələri təhrik edib küçələrə tökənlərin iddiasına görə: “Bu rejim İranda və bölgədə bütün pisliklərin səbəbidir, ondan bir an əvvəl xilas olmaq lazımdır və bu praqmatik məqsədlə Amerika və İsrail artıq hərəkətə keçmişdir.” Təbii ki, Amerikanın çox mahir olduğu bu tip hadisələr bizə Məhəmməd Musəddiqin (1953) və Çilidə Salvador Allendenin (1973) yenə CIA-nın fəaliyyəti ilə devrildiyi oxşar hadisələri xatırladır.
Biz hələlik hadisələrin aktual tərəfini bir kənara qoyub Vəlâyət-i fəqih üzərində dayanmağa çalışaq.
“Molla” təhqiramiz bir ifadədir; bizim ənənəvi örfümüzdə “molla” və ya “melle/mele” mədrəsədə İslam elmlərini təhsil almış hörmətli alim və ya müəllim deməkdir. Ədalətli və ədəpli dil işlətmək istəyənlər “İslam Respublikası” ifadəsini seçirlər.
Cavabı axtarılmalı olan ilk sual budur:
Amerika və İsrailin hədəfində olan rejim legitimdirmi, yoxsa deyil? Qısa cavab vermək gərəkirsə, Vəlâyət-i fəqihlə konkretləşən rejim legitimdir. Çünki dövri şəkildə təkrarlanan bir seçki sistemi mövcuddur və bu günə qədər seçkilərdə ciddi saxtakarlığın edildiyinə dair tutarlı bir sübut ortaya çıxmamışdır. Hətta seçki saxtakarlığı olsa belə, bu, sistemin özünü deyil, onun sui-istifadəsini ifadə edir. Sistemə görə Vəlâyət-i fəqih seçki yolu ilə hakimiyyətə gəlir; problem isə Vəlâyət-i fəqihin ömürlük seçilməsidir. Hakimiyyətin icra başçısı olan seçilmiş Prezident isə maksimum iki müddət üçün birbaşa xalq tərəfindən seçilir. Bir sıra nöqsanlar olsa da, nəticə etibarilə İrandakı idarəçilik və daha ümumi mənada rejim legitimdir. Sistemdə rejimi Vəlâyət-i fəqih, idarəetməni/hökuməti isə Prezident təmsil edir.
Məclis-i Xubrəqan (Əhli-xibrə) üzvlərinin seçdiyi Vəlâyət-i fəqih “məsum imam” deyil, imamın naibidir. Başqa sözlə, iddia edildiyinin əksinə olaraq rəhbər məsum və xətasız deyil; əksinə, naib olduğu üçün səhv edə, yanlış qərarlar verə bilər. Necə ki, İmam Ayətullah Xomeyni özü də səhv etdiyini ifadə etmişdi. 88 nəfərdən ibarət olan bu Məclis rəhbəri seçir, nəzarət edir və lazım gəldikdə vəzifədən uzaqlaşdıra bilir. Üzvlər hər səkkiz ildən bir birbaşa xalq tərəfindən seçilir. Məclisi təşkil edən fəqihlərin vilayəti Hz. Peyğəmbərin (s.ə.s) və imamların məqamı ilə eyni deyil. Hz. Peyğəmbərin və imamların vilayəti vilayət-i təkvini olduğu halda, fəqihlərin vilayəti vilayət-i etibari xarakter daşıyır; bu çərçivədə vilayət “hökmranlıq və dövlət idarəçiliyi” mənasına gəlir. Bu isə mənəvi və fövqəlbəşər bir imtiyaz deyil, bir vəzifədir. İmam Xomeyniyə görə Vəlâyət-i fəqih ən yüksək səviyyəli məmur deyil, ən yüksək məqamda hakim və qəyyum mövqeyindədir.
İmam Xomeyninin özündən əvvəl də ədəbiyyatda mövcud olan bu anlayışı ictihad yolu ilə inkişaf etdirdiyi sistem, iyerarxiyanın bütün pillələrində seçimi və razılığı əsas götürdüyündən və bu günə qədər seçki prinsipindən imtina edilmədiyindən, ən azından formal baxımdan legitimliyə xələl gətirən bir vəziyyət yoxdur.
Səfəvi sülaləsinin süqutundan sonra başlayan fetret dövrü ilə birlikdə şiə alimləri meydana çıxan boşluğu dolduraraq sosial və siyasi həyatda fəal rol oynamışlar. Bunu isə əvvəlcə qanunvericilik səlahiyyətini əllərində cəmləməklə, daha sonra “xüms” adlanan dini vergini toplamaq hüququnu əldə edərək maliyyə-iqtisadi müstəqillik qazanmaları ilə təmin etmişlər. 1938-ci ildə Xomeyninin müəllimi Ayətullah Bürucerdi (1875–1961) xümsü mərkəzləşdirdikdə, alimlər zümrəsinə hakimiyyət qarşısında böyük güc qazandırmış oldu. Əslində klassik dövrdə sünni dörd məzhəbin qurucu imamları və digər müstəqil alimlərin mübarizəsinin əsasını, alimlərin siyasi hakimiyyət qarşısında muxtar mövqelərini qoruması, qanunvericilik və cəmiyyəti tərbiyə etmək imkanlarını əllərində saxlamaları təşkil edirdi. Abbasilərin orta dövrlərindən etibarən sünni alimlər maliyyə müstəqilliklərini itirdiklərinə görə ya Əbu Hənifə kimi öz imkanları ilə mübarizə aparmış, ya da Əbu Yusuf kimi siyasi hakimiyyətlə əməkdaşlıq etmişlər. Bu gün sünni dünyanın demək olar ki, tamamında alimlər hakimiyyətlərin və dövlətin məmuru vəziyyətindədirlər. İranda isə Qacar sülaləsindən bu yana alimlər muxtar mövqedə olmuş, Osmanlıda isə alimlər dövlətin üç əsas dayağından biri sayılmışdır: Seyfiyyə (ordu), Qələmiyyə (bürokratiya), Elmiyyə (rəsmi alimlər).
Yuxarıda Vəlâyət-i fəqihin şiə İran tarixində oynadığı təsirli rola toxunmuşdum.
Vəlâyət-i fəqih modelini inkişaf etdirən İmam Xomeynidən əvvəl Mirzə Həsən əş-Şirazi (vəf. 1896) XIX əsrdə məşhur Tütün İnhisarı əleyhinə verdiyi fətva ilə həm hökumətə, həm də İran üzərində hegemonluq qurmaq istəyən müstəmləkəçi siyasətlərə qarşı amansız mübarizə aparmışdır. Xaricilərə imtiyaz verən müqaviləyə qarşı verdiyi fətva nəticəsində tütün əkini demək olar ki, dayanmış, istifadəsi haram elan edilmiş və bütün səylərə baxmayaraq şah fətvanı geri götürə bilməmişdir. Nasirəddin şah 1890-cı ildə ingilislərlə bağladığı müqavilə ilə İran tütününün alqı-satqısı, paylanması və emalını ingilislərə imtiyaz olaraq vermişdi. Məhəmməd Həsən Şirazi tütünün istehsalını, istifadəsini və ticarətini haram elan edən fətva verdi və şahı etirazla qarşıladı. Bunun ardınca xalq tütün boykotuna başladı, hətta şahın sarayındakı qəlyanlar belə gizlicə sıradan çıxarıldı.
Yenə İraqda ingilis müstəmləkə idarəçiliyinə qarşı Mirzə Məhəmməd Tağı Şirazinin (vəf. 1920) verdiyi cihad fətvası fəqihlərin oynadığı həlledici rola nümunədir. Osmanlı ağır bir müharibəyə girərkən Şirazi və şiə alimləri şiə-sünni bütün müsəlmanların Osmanlının yanında yer almasını vacib sayan fətva yaymış, bu fətva imperializmə qarşı cihad ruhunun oyadılmasında təsirli olmuşdur. İmaməti dinin əsaslarından sayan şiə alimlərinin, xilafəti dinin furuatından qəbul edən sünni xəlifəyə fətva ilə dəstək vermələri son dərəcə əhəmiyyətlidir və bu gün də ortaq düşmənə qarşı sünni-şiə fərqi qoymadan aparılacaq mübarizədə ilham mənbəyi ola bilər.
Şiə alimlərinin və İmam Xomeyninin fiqh zəminində həyata keçirməyə çalışdığı radikal dəyişikliklər bugünkü İranı anlamaqda açar rol oynayır.
Şiə inancına görə Mehdi zühur edənə qədər fiqhin bəzi əsas hökmlərinin — məsələn, cümə namazı, zəkatın toplanması, cəza hüququna aid hökümlər və cihad fərziyyəsinin — icrasının dayandırıldığına dair dini qəbul mövcud idi. İmam yoxdursa, dini hökümlər də dayandırılmış sayılırdı. Xomeyniyə görə bu, İslamın bütün dünyəvi və əməli hökümlərinin ləğvi, onun sosial-siyasi, iqtisadi və maddi həyatdan çıxarılması demək idi. Sünni dünyada hakimiyyətlər bunu zorla edərkən, şiə dünyası bunu “gözlənilən Mehdi” inancı ilə əsaslandırmışdır ki, nəticə etibarilə hər iki yanaşma eyni nöqtəyə çıxır: İslami hökümlərin həyatdan çəkildiyi dünyəvilik, yəni sekulyarizm.
Xomeyni ilahi hökümlərin qüvvədən düşmədiyini, Vəliyyül-əmr vasitəsilə icra edildiyini və bunun üçün qeybətdə olan Mehdinin zühurunu gözləmədən İslam Respublikasının qurulması ilə həyata keçirilə biləcəyini, bunun da hər bir müsəlman üçün fərz olduğunu müdafiə etmişdir. Qurandan, Rəsulullahın (s.ə.s) tətbiqatından, Hz. Əli və imamlardan gətirdiyi dəlillərlə bu fikir qısa zamanda mühüm bir alim zümrəsi tərəfindən qəbul edilmiş və beləliklə 1979 İslam İnqilabının yolu açılmışdır. Xomeyniyə görə məsum imamlar hansı səlahiyyətlərə malik idilərsə, — yanılma ehtimalı olmasına baxmayaraq — fəqihlər də şəri hökümləri həyata keçirməkdə eyni səlahiyyət və məsuliyyətə sahibdirlər və bundan yayınmaq olmaz. Fərq ondadır ki, məsumlar yanılmaz, naiblər isə səhv edə bilərlər.
(Bax: Həmid İnayət, Xomeyninin Vəlâyət-i fəqih anlayışı; Əli Bulaç, Ulema ənənəsinin inqilabçı imamı).
Qeyd etmək lazımdır ki, XX əsrə qədər sünni dünya İmam Xomeyninin ictihadla inkişaf etdirdiyi modelə alternativ və ya bərabər bir model ortaya qoya bilməmişdir. İslami siyasət adına fikir yürüdənlərin böyük əksəriyyəti modern milli dövlətə İslami don geyindirməyə çalışmış, bu arada çoxpartiyalı parlament demokratiyasını sistemə uyğunlaşdırmağa cəhd etmişlər. Halbuki bu yanaşmalar nə orijinaldır, nə də İslam siyasi fəlsəfəsinə tam uyğun gəlir. Alternativ siyasi modellər üzərində çalışmalar aparılmışdır. Xüsusilə Mevdudi və Seyyid Qutb kimi radikal tənqidçilər bu sahədə mühüm işlər görmüşlər.
Sünni yazar və alimlərin irsi monarxiyanı qəti şəkildə rədd etmələri və seçimi önə çıxarmaları diqqətəlayiqdir. Üzərində razılaşılmış fikir budur: idarəetmə və siyasət bir şəxsin, bir zümrənin və ya bir sülalənin mülkü deyil; mülk Allahındır və onu hüquq çərçivəsində istifadə etmək ümmətin haqqıdır. Görünür, sünni siyasi mübahisələri yaxından bilən İmam Xomeyni, Vəlâyət-i fəqihi seçən 88 nəfərlik Məclis-i Xubrəqanı sünni siyasi ədəbiyyatındakı Əhlül-həll vəl-əqd anlayışı ilə əlaqələndirmişdir. Maverdi və digər sünni alimlərin “seçicilər şurası” adlandırdığı bu anlayışdan Xomeyninin xəbərsiz olması mümkün deyil.
Belə görünür ki, şiə Məclis-i Xubrəqanı ilə sünni Əhlül-həll vəl-əqd bir-birinə qarşılıq gəlir və bu anlayışların müasir Qərb siyasi sistemlərində də fərqli adlar altında analoqları mövcuddur. Müsəlman Qardaşlar və Cəmaat-i İslami hərəkatlarını yaxından izlədikləri anlaşılan müasir şiə alimlər, şiə qeyb imam doktrinasını respublika modelinə uyğunlaşdırmaqla yanaşı, sünni siyasi axtarışlardan da xəbərdar olmuşlar. Bugünkü Vəlâyət-i fəqih mövqeyində olan rəhbər Xamenei Seyyid Qutbun Fi Zilal əl-Quran təfsirini fars dilinə çevirmişdir.
Məncə, bu iki modelin sintezindən modern milli dövlətə alternativ yeni və İslami bir siyasi nəzəriyyə və idarəetmə modeli çıxarmaq mümkündür; lakin bu, başqa bir müzakirə mövzusudur.
ƏLİ BULAÇ
