Türkiyəli Şiə camaatının dünyəvi dövlət və hakimiyyətdə olan hökumətlərlə münasibətləri ilə bağlı müzakirələr son günlər yenidən camaatın gündəminə çıxmışdır. Lakin məsələnin mahiyyəti tam şəkildə bilinmədən aparılan qiymətləndirmələr müzakirələrin sağlam zəmində irəliləməsini çətinləşdirir.
Türkiyə qlobal dəyişiklik və transformasiya proseslərindən təsirlənərək özünü bu yeni nizama inteqrasiya etməyə çalışır. Bu dəyişiklik dalğasından Türkiyəli Cəfərilər də təbii olaraq təsirlənirlər. Təxminən hər on ildən bir yaşanan dəyişiklik prosesi camaat üçün dönüş nöqtəsi olmuşdur.
1980-ci illərdə İslam İnqilabının təsiri ilə yeni bir şüur və dəyişiklik prosesi başlamışdır.
1990-cı illərdə dini fəaliyyətlər məscid mərkəzli quruluşdan çıxaraq mədəni və sosial işlərə yönəlmiş, yeni bir dövrə daxil olunmuşdur.
2000-ci illərdə təşkilatlanma və institusionallaşma prosesi ön plana çıxmışdır.
2010-cu illərdə isə ortaq qurumların meydana çıxması ilə daha təşkilatlanmış bir struktur hədəflənmişdir.
Bu dövrlərin hər birində bəzi alimlər və dərnəklər dövlət qurumları və siyasətçilərlə dialoqlarını davam etdirmişlər. Hər proses yenilik, inkişaf və bəzən də mübahisəli irəliləyişlərlə nəticələnmişdir.
Lakin dəyişməyən əsas həqiqət budur:
Türkiyədə Şiə camaatının — Azəri/Cəfərilər, müstəbşirlər və Kürd Şiələr daxil olmaqla — rəsmi orqanlar nəzdində dini, sosial və siyasi bir statusu yoxdur.
Bu səbəbdən bəzi Cəfəri alimləri uzun illərdir Şiə camaatı adından dövlətlə görüşlər aparır və dialoq kanallarını açıq saxlamağa çalışırlar. Dövlət və hökumətlərlə rəsmi təmaslardan konkret nəticə ala bilmədikləri üçün fərqli axtarışlara yönəlirlər.
Aylardır ictimaiyyətdə müzakirə edilən məsələnin mahiyyəti əsasən bu çərçivədə formalaşır.
Niyə “Əlevi-Bektaşi Cəmevi Başqanlığı”?
Bəzi düşüncələr tərəfindən Cəfəri alimlər və bəzi qurumlar vasitəsilə Mədəniyyət Nazirliyinə bağlı “Ələvi-Bektaşi Cemevi Başqanlığı” çətiri altında Cəfərilər üçün bir yer yaradılmağa çalışıldığı iddia edilir. Bu təmsilçilik çərçivəsində əlavə olaraq bir lider və ya rəsmi nümayəndə ehtiyacı da gündəmə gətirilir.
Bəs niyə Mədəniyyət Nazirliyinə bağlı Ələvi-Bektaşi Cemevi Başqanlığı çətiri altında Cəfərilər üçün bir mövqe tələb olunur?
Bu modelin Avropada tətbiq edildiyi və müəyyən dərəcədə institusionallaşdığı ifadə olunur. Məsələn, Almaniyada Ələvilərin sosial və inanc kimliyi “Ələvi mədəniyyəti” kimi müəyyən edilmiş və onlara özünəməxsus bir status verilmişdir. Bu çərçivədə ibadət yerləri (cəm evləri), məktəblərdə Ələvi mədəniyyəti dərsləri, qəbiristanlıqlar və mədəni fəaliyyətlər üçün büdcə imkanları təmin edilmişdir. Bu tətbiqin Ələviləri müsəlman cəmiyyətindən ayrı bir kateqoriyaya yerləşdirdiyi yönündə tənqidlər də edilmişdir.
Türkiyədə bəzi Ələvi rəy liderləri məsələni Avropa İnsan Haqları Məhkəməsinə daşımış və oxşar hüquqların Türkiyədəki Ələvilərə də tanınmasını tələb etmişlər. AİHM qərarlarından sonra Türkiyədə yeni bir tənzimləmə prosesi başlamış və hökumət Diyanet İşləri Başqanlığına paralel bir struktur kimi Mədəniyyət Nazirliyinə bağlı Ələvi-Bektaşi Cəmevi Başqanlığının qurulmasına qərar vermişdir.
Bəzi Cəfəri alim və qurumları isə Şiə camaatının rəsmi orqanlarda dini bir statusunun olmamasını nəzərə alaraq bu struktur daxilində yer almağı bir həll yolu kimi qiymətləndirirlər.
Lakin mövcud rəsmi tənzimləmələrdə sözügedən başqanlığın fəaliyyət sahəsi Ələvi-Bektaşi inancı, cəmeviləri və dədələr çərçivəsində müəyyən edilmişdir. Rəsmi qeydlərdə “Cəfəri inancı”, “Cəfəri alimlər” və ya “Cəfərilərə məxsus məscidlər” kimi bir müəyyənləşdirmə yer almır.
Digər tərəfdən konstitusiya çərçivəsində Şiə camaatı inanc azadlığı ilə dini həyatını davam etdirir. Dövlət tərəfindən Şiə camaatına qarşı xüsusi bir statusun məcbur edilməsi və ya təzyiq söz mövzusu deyil. Buna baxmayaraq bəzi Cəfəri alimlərin Mədəniyyət Nazirliyi nəzdində Cəfərilərin hüquqlarının bu çətir altında təmin edilə biləcəyi istiqamətində bir yanaşma sərgilədikləri və “Cəfərilərin üst kimliyi Ələvilikdir” kimi bir diskurs inkişaf etdirdikləri görülür.
Lakin texniki olaraq Mədəniyyət Nazirliyi nəzdində “dövlət məmuru” olmaq Ələvi-Bektaşi Cəmevi Başqanlığı ştatında yer almaq mənasına gələcəkdir. Buna görə də Cəfərilər baxımından söz mövzusu olacaq status birbaşa Ələvi-Bektaşi Başqanlığı ştatları ilə əlaqələndiriləcəkdir.
Bu başqanlıq isə quruluş məqsədi etibarilə Ələvi-Bektaşi vətəndaşların inanc və mədəniyyət sahəsinə yönəlik tənzimlənmişdir; Şiə camaatının məscidləri və dini strukturları bu çərçivədə müəyyən edilməmişdir.
Şiə camaatının məscidləri və alimləri baxımından bilinən əsas problemlər elektrik, su, məscid tikintisi, alimlərin maaş, sığorta və pensiya kimi sosial-iqtisadi məsələlərdir. Bu problemlərin camaatı yönləndirmək və ictimai rəy formalaşdırmaq məqsədilə istifadə edildiyi yönündə tənqidlər səsləndirilir.
Tarixi olaraq Türkiyəli Şiə camaatı hər hansı bir dövlət qurumuna bağlı olmadan dini həyatını davam etdirmiş və iqtisadi ehtiyaclarını böyük ölçüdə xalqın dəstəyi ilə qarşılamışdır.
Nəticə olaraq
Bəzi Cəfəri alim və qurumlarının Ələvi-Bektaşi Cəmevi Başqanlığı nəzdində yer alması və dövlət qulluqçusu statusu qazanması bütün Şiə camaatını bağlayan bir vəziyyət deyil; bu, əlaqədar şəxs və qurumların öz seçimləri kimi qiymətləndirilməlidir.
Müzakirənin sağlam zəmində aparılmaması isə ixtilafların artmasına, camaat daxilində və bəzi qurumlarda narahatlıqların böyüməsinə səbəb olur.
Diqqət edilməli ən mühüm məsələlərdən biri mövzunun Şiə fiqhi baxımından hökmünün nə olduğudur.
Dini bir alimin “Əlevi-Bektaşi Cemevi Başqanlığı” nəzdində vəzifə alması və dövlət qulluqçusu (məmur) statusu qazanması fiqhi baxımdan caizdirmi? Bu sualın sağlam şəkildə ələ alınması lazımdır.
Bundan əlavə məsələ yalnız fərdi seçim kimi deyil;
Siyasi baxımdan,
Sosial baxımdan,
Dini və məzhəbi kimlik baxımından
yarada biləcəyi nəticələrlə birlikdə qiymətləndirilməlidir.
Bu addımın qısa və uzunmüddətli dövrdə təmin edəcəyi fayda və doğuracağı zərərlər hansı meyarlarla hesablanacaqdır?
Məsləhət (ictimai fayda), zərurət, kimliyin qorunması və məzhəbi təmsil kimi anlayışlar hansı çərçivədə ələ alınacaqdır?
Bu qiymətləndirmə şəxsi qənaətlərləmi aparılacaq; yoxsa Şiə fiqhinin üsul və qaydalarına əsaslanan kollektiv bir ictihad prosesi tələb edirmi?
Bu səbəbdən müzakirə yalnız inzibati və ya siyasi məsələ kimi deyil; eyni zamanda ciddi bir fiqhi və məzhəbi məsuliyyət sahəsi kimi ələ alınmalıdır.
Səbahattin Türkyılmaz
