Cənab Prezident Ərdoğan və xarici işlər naziri Çavuşoğlu 10 oktyabr 2019-cu ildə haqlı olaraq Səudiyyə Ərəbistanını və Birləşmiş Ərəb Əmirliklərini Yəməndəki dağıntılara görə açıq şəkildə tənqid etmişdilər. “Səudiyyə Ərəbistanı güzgüyə baxsın. Yəməni bu vəziyyətə kimlər saldı?” demişdilər. Ardınca Səudiyyə Ərəbistanının Yəməndə baş verən yüz minlərlə ölümün, aclığın və blokadanın hesabını verməli olduğunu bildirmişdilər.
Bu gün isə cənab Ərdoğan Yəmən Ordusunun Səudiyyə Ərəbistanına hücumunu pisləyir və Səudiyyə Ərəbistanı ilə birgə müdafiə sazişi çərçivəsində həmrəylik nümayiş etdirir.
Burada təkbaşına bir ziddiyyət yoxdur. Bir hakimiyyət keçmişdə Səudiyyə Ərəbistanının müdaxiləsini tənqid edərkən bu gün mülki şəxslərə zərər verən hücumu da pisləyə bilər. Əsas sınaq hər iki mövqeyin eyni əxlaqi prinsipə əsaslanıb-əsaslanmamasıdır.
Cənab Ərdoğan bu gün də Səudiyyə Ərəbistanının Yəməndəki keçmiş müdaxiləsinin səbəb olduğu humanitar fəlakətə görə hesabat verilməsini müdafiə edirmi? Səudiyyə rəhbərliyinin məsuliyyətini gündəmdə saxlayırmı? Yəmənli mülki şəxslərin həyatını səudiyyəli mülki şəxslərin həyatı ilə eyni dəyərdə görürmü?
Bu suallara veriləcək cavablar siyasi ritorikanın ardıcıllığını müəyyən edəcək.
Bundan əlavə, müqəddəs dəyərlərə qarşı hücumların pislənməsi həmin müqəddəs dəyərlərlə əlaqəsi olmayan insanların əzablarının kiçildilməsinə çevrilməməlidir. Əks halda din bütün insanların həyatını qoruyan əxlaq mənbəyi olmaqdan çıxar və siyasi ittifaqları müdafiə etməyin vasitəsinə çevrilər. Dövlətlər arasındakı güc mübarizəsi cəmiyyətlər arasında dini düşmənçiliyə çevrilə bilər.
Hakimiyyətlərin təhlükəsizlik siyasətlərinə yönəlmiş tənqidlər məzhəb həmrəyliyi ritorikası ilə susdurula bilər.
Bir siyasətçi öz hakimiyyətini qorumaq üçün qərar qəbul etdikdə həmin qərarı avtomatik olaraq dövlətin marağı kimi təqdim edə bilər. Xarici siyasət sazişini milli təhlükəsizlik məsələsi kimi müəyyənləşdirə bilər. Dini həmrəylikdən danışaraq cəmiyyətin tənqidlərini əxlaqi baxımdan qəbuledilməz göstərməyə çalışa bilər.
Hakimiyyətə yönələn tənqid dövlətə qarşı yönəlmiş kimi təqdim edilər. Vətəndaş hökumətin qərarını sorğuladıqda onunla sanki dövlətin düşməniymiş kimi davranıla bilər.
Dünən bir ölkənin rəhbərliyi mülki şəxslərin ölümünə görə məsul tutularkən bu gün həmin rəhbərliklə qurulan ittifaqın tənqid edilməsi xoş qarşılanmaya bilər.
Dünən müdafiə olunan prinsiplər bugünkü siyasi seçimlərlə ziddiyyət təşkil etdikdə keçmişdə deyilənlər unudulmağa çalışıla bilər.
Halbuki siyasi yaddaş yalnız rəqibləri məhkum etmək üçün istifadə edilən silah olmamalıdır.
Növbəti mərhələ daha da təhlükəlidir: Hakimiyyət öz seçimlərinin əxlaqi hesabını vermək əvəzinə, tənqidi müqəddəs dəyərlərə hücum kimi təqdim edə bilər.
Bu məqamda din əxlaqın mənbəyi olmaqdan çıxarılaraq siyasi toxunulmazlıq yaratmağın vasitəsinə çevrilə bilər.
Millətin iradəsi və ya dini-məzhəbi seçimləri rəhbərlərə toxunulmazlıq təmin edən vasitə deyil. Demokratiya da onların hakimiyyətini sonsuza qədər qanuniləşdirən icazə sənədi deyil.
Çünki ədalət yalnız düşmənimizdən hesab soruşmaq deyil. Dostumuzdan, müttəfiqimizdən və lazım gəldikdə özümüzdən də hesab soruşa bilməkdir.
TÜRKİYƏ YƏMƏNLİ MÜLKİ ŞƏXSLƏRİ DƏ MÜDAFİƏ EDƏCƏKMİ?
Cənab Ərdoğan Məkkə İttifaqının parlamentin təsdiqinə təqdim ediləcəyini açıqladı.
Türkiyənin hərbi və texniki imkanlarının Səudiyyə Ərəbistanının təhlükəsizliyinə töhfə verməsi gündəmdədir.
Doğrudur, Səudiyyə Ərəbistanının müdafiəsinə töhfə verməklə Yəmən ərazisində birbaşa müharibə aparmaq eyni şey deyil.
Lakin müdafiə dəstəyinin əhatə dairəsi, istifadə olunacaq sistemlər və kəşfiyyat məlumatlarının paylaşılması kimi amillər döyüş meydanındakı hərbi nəticələrə təsir göstərə bilər.
Səudiyyə Ərəbistanının keçmişdə Yəmən müharibəsində iştirakı və müharibənin səbəb olduğu humanitar fəlakət ortada olduğu halda Türkiyənin yeni hərbi əməkdaşlığa başlaması Ankaranın üzərinə mühüm məsuliyyətlər qoyur.
Türkiyə Səudiyyə Ərəbistanının təhlükəsizliyini müdafiə edərkən yəmənli mülki şəxslərin qorunmasını da eyni açıqlıqla müdafiə edəcəkmi?
Səudiyyə Ərəbistanının hərbi fəaliyyətləri beynəlxalq hüququ pozarsa, Ankara bunu da tənqid edəcəkmi?
Türkiyənin göstərdiyi hərbi dəstək Yəməndə yeni mülki fəlakətin qarşısının alınmasına, yoxsa münaqişənin genişlənməsinə xidmət edəcək?
Bu, Türkiyənin başqa ölkələrlə əməkdaşlıq etməsinə qarşı çıxmaq deyil. Əməkdaşlığın bədəlini kimin ödədiyini və bunun müqabilində nə əldə edildiyini soruşmaqdır.
Bir hökumətin gördüyü hər işi dövlətin marağı kimi müəyyənləşdirmək dövlətlə hakimiyyət arasındakı fərqi aradan qaldırır.
Halbuki dövlətin marağı bir siyasi liderin hakimiyyətini davam etdirməsindən daha geniş anlayışdır.
Türkiyənin marağı təhlükəsizliyini qorumaq, müstəqil qərarlar qəbul edə bilmək, vətəndaşlarının rifahını artırmaq, beynəlxalq nüfuzunu gücləndirmək və regional münaqişələrin ölkəyə verəcəyi zərərləri azaltmaqdır.
Bunlar bəzən hərbi ittifaqlar tələb edə bilər. Bəzən diplomatik məsafə saxlamağı zəruri edə bilər. Bəzən isə güclü müttəfiqə açıq şəkildə etiraz etməyi tələb edə bilər.
Deməli, məsələ bu sazişin Türkiyənin uzunmüddətli maraqlarına xidmət edib-etmədiyi, Türkiyəni hansı münaqişələrə yaxınlaşdırdığı və qərarların demokratik nəzarətə nə dərəcədə açıq olmasıdır.
Türkiyənin atdığı addımların ABŞ və İsrailin regional maraqları ilə harada üst-üstə düşdüyünü, harada toqquşduğunu və bunun Türkiyəyə hansı bədələ başa gəldiyini sorğulamağı zəruri hesab edirik.
İSRAİLİN TƏHLÜKƏSİZLİK ARXİTEKTURASI İLƏ KƏSİŞMƏ
Netanyahunun İran və İranla əlaqəli qüvvələrə qarşı regional təhlükəsizlik arxitekturası yaratmaq axtarışları ilə Səudiyyə Ərəbistanının Yəmən Respublikasına qarşı təhlükəsizlik ehtiyacları arasında onsuz da ortaq məqamlar mövcuddur.
Türkiyə də bu təhlükəsizlik arxitekturasının hərbi elementlərindən birinə çevrilərsə, ABŞ-nin himayəsi altında İsrail, Səudiyyə Ərəbistanı və Türkiyə eyni təhlükəsizlik tənliyində birləşmiş olacaq.
Bu, “Ərdoğan Netanyahunun əmrindədir!” demək deyil.
Lakin Türkiyənin bu gün Səudiyyə Ərəbistanının təhlükəsizliyini hərbi baxımdan öz üzərinə götürməyə yaxınlaşması İsrailin İran və İranla əlaqəli regional qüvvələrə qarşı qurmaq istədiyi təhlükəsizlik tənliyindən ayrı qiymətləndirilə bilməz.
Buna görə də “Türkiyənin atdığı addım ABŞ və İsrailin regional strateji maraqları ilə üst-üstə düşürmü?” sualını vermək son dərəcə haqlıdır.
Saxta bayraq əməliyyatlarına açıq olan bir bölgədəyik.
Bir hökumətin “Müharibəyə getmirik!” deməsi təkbaşına kifayət qədər təminat deyil.
Siyasi qərarın yalnız əvvəlcədən elan edilmiş məqsədi ilə kifayətlənməyib, yanlış ittiham və ya nəzarətsiz gərginlik artımı nəticəsində ölkəni hara aparacağını sorğulamaq türk millətinin və parlamentin əsas vəzifəsidir.
