Beynəlxalq əlaqələr nəzəriyyəçisi Prof. John Mearsheimer, Trump administrasiyasının İran’dakı rejim dəyişikliyi cəhdinin uğursuz nəticələndiyini və Vaşinqtonun 12 Gün Müharibəsində zəifliyini ifşa etdiyini bildirdi. Ağ Evin Qrenlandiya tələbi haqqında “tarixi bir irs axtarışı” adlandıran Mearsheimer, Trump’ın Avropa ilə körpüləri ataraq “tək tərəfli və mənəvi yönümlü” bir xarici siyasət yürütdüyünü vurğuladı.
Çikaqo Universiteti müəllimi və məşhur siyasi elm eksperti Prof. John Mearsheimer, Hakim Andrew Napolitano’nun proqramına qonaq olaraq ABŞ-ın 2026 əvvəli xarici siyasət addımlarını və Prezident Trump’ın strateji vizyonunu qiymətləndirdi.
Soyuq Müharibə və sonrasındakı təkqütblü dövrdə ABŞ-ın öz lehinə qurduğu “qaydalar əsasında beynəlxalq nizamı” Trump dövründə tərk edildiyini bildirən Mearsheimer, mövcud administrasiyanın beynəlxalq hüququ “yük və yararsız” hesab etdiyini ifadə etdi.
Mearsheimer, Trump’ın yanaşmasını belə xülasə etdi:
“Böyük güclər qaydaları sevir və adətən onlara riayət edirlər, çünki həmin qaydaları özləri yazıb. Lakin Trump, beynəlxalq hüquqa və institutlara maraq göstərmir. Administrasiyası yaxın zamanlarda 66 beynəlxalq qurumdan çəkildi. Təklif etdiyi ‘Sülh Şurası’ ideyası Birləşmiş Millətlər Təşkilatının zəiflədilməsi üçün hazırlanmışdı. Davos’da və əvvəllərində baş verənlərə baxdıqda, NATO-nu ləğv etməyə çalışdığı görünür.”
“İranda rejim dəyişikliyi cəhdi uğursuz oldu”
Proqramda, son dövrdə İranda baş verən etirazlar və ABŞ kəşfiyyatının bu prosesdəki rolu ətraflı şəkildə müzakirə edildi. Mearsheimer, ABŞ-ın İranda rejim dəyişikliyi məqsədilə hərəkət etdiyini, lakin bu təşəbbüsün uğursuz nəticələndiyini açıqladı.
CIA və digər kəşfiyyat təşkilatlarının əməliyyatlarını təsdiqləyən Mearsheimer, sahədəki uğursuzluğun texniki və strateji səbəblərinə diqqət çəkdi.
Mearsheimer, İranda kommunikasiya şəbəkəsinin sıradan çıxarılması və Starlink təşəbbüsü haqqında belə məlumat verdi:
“İranlıların interneti və telefon xətlərini kəsəcəyini bilirdik. Buna görə də etirazlar başlamazdan əvvəl, 2025-ci ilin sonlarında on minlərlə Starlink terminalını ölkəyə gətirdik. Etirazçıların bu terminallar vasitəsilə kommunikasiya quraraq rejimi devire biləcəyini düşündük. Lakin İran hökuməti 8 yanvar civarında hərəkət edərək Starlink terminallarını sürətlə təsirsiz hala gətirdi. Etirazçıların əlaqəsi kəsiləndə hərəkat zəiflədı.”
Trump’ın 14 yanvarda İranı bombalamaqdan vaz keçməsinin əsas səbəbi bu uğursuzluq olduğunu vurğulayan Mearsheimer, “Hökumət etirazçılara üstünlük sağladı və bizim müdaxilə etməmiz üçün keçərli bir zəmində qalmadı. Etirazlar sönəndiyi üçün ‘ölümcül zərbə’ (coup de grâce) endirə bilmədik” dedi.
Mülakatın ən diqqətçəkici bölümlərindən biri, 2025-ci ilin iyun ayında İsrail və İran arasında baş verdiyi iddia edilən “12 Gün Müharibəsi” ilə bağlı analizlər idi.
Mearsheimer, İsrailin hava müdafiə sistemlərinin İran raketlərinə qarşı yetərli olmadığını və bunun Vaşinqtonun mövcud qərarlarını birbaşa təsir etdiyini qeyd etdi.
Mearsheimer prosesi belə izah etdi:
“Keçən iyun ayındakı müharibədə biz nüvə obyektlərini yalnız bir gün bombaladıq, İsraillilər isə digər 12 gün ərzində hücum etdilər. Lakin İranlılar İsrailə ballistik və gəmi raketləri atmağa başladığında, qarşıdurma uzandıqca İranın vurma gücü artdı. Müharibənin sonunda, qarşıdurmanı dayandırmaq istəyən İranlılar yox, İsraillilər idi. İsrail mətbuatı da bunu yazdı. İranın üstünlüyü ələ keçirdiyi və müharibəni davam etdirməli olduğu belə müzakirə edildi.”
Trump’ın İranı vurmaqdan vaz keçməsində İsrail Baş Naziri Netanyahu’nun xəbərdarlığı təsirli oldu. Mearsheimer dedi: “Netanyahu Trump’ı arayıb ‘İranı vurma, çünki biz cavab verə bilməsək, özümüzü müdafiə etməyə hazır deyilik’ dedi. İsraillilər, İranın ballistik və gəmi raketləri hücumlarını qarşılayacaq gücə malik deyil” qiymətləndirməsində bulundu.
“Trump öz mirasını almaq istəyir”
Trump’ın Qrenlandiyanı alma və ya ilhaq etmə təşəbbüsü haqqında danışan Mearsheimer, bu addımı strateji zərurətdən daha çox şəxsi miras axtarışı kimi qiymətləndirdi.
Mearsheimer, Trump’ın özünü Thomas Jefferson kimi tarixi liderlərlə müqayisə etmək istədiyini söylədi:
“Düşünürəm ki, bunu öz tərcümeyi-halına əlavə etmək istəyir. ‘Jefferson Fransızlardan Luiziananı aldı, mən də Qrenlandiyanı alıb ABŞ-ın bir hissəsi etdim’ deyə bilmək istəyir. Qrenlandiyanın biz almazsa, qorunmasız qalacağı iddiası ciddi qəbul edilə bilən arqument deyil. Danimarka və Qrenland xalqı buna qarşıdır. Trump, Davos’da gördüyü reaksiyalar üzərinə həm alma, həm də işğal bəyanatından geri addım atdı.”
“Trump Avropalılara çox qəzəblidir”
Mearsheimer, Trump’ın Davos Zirvəsindəki mövqeyini və Avropa liderlərinə qarşı tutumunu Ukrayna müharibəsi zamanı baş verən anlaşılmazlığın bir revanşı olaraq dəyərləndirdi.
Trump’ın Putin ilə razılaşıb Ukrayna müharibəsini bitirmək istədiyini, lakin Avropalıların Zelenskiy ilə əməkdaşlıq edərək bu planı pozduğunu xatırladan Mearsheimer bunları əlavə etdi:
“Trump Avropalılara çox qəzəblidir. Qrenlandiya məsələsini və digər fürsətləri Avropalılara cəza vermək üçün istifadə edir. Transatlantik münasibətlərə və NATO-ya heç hörməti yoxdur; əksinə, bu əlaqəni zəiflətmək üçün hər fürsəti qiymətləndirir.”
Mearsheimer, Trump’ın xarici siyasətini “zorakılıq” olaraq təyin edərək, ABŞ Prezidentinin Rusiya və Çin kimi böyük güclərlə qarşıdurmadan qaçdığını, əvəzində Venesuela, İran və Kanada kimi daha zəif ölkələrə və ya “zəif” hesab etdiyi Avropalı müttəfiqlərə təzyiq göstərdiyini bildirdi.
Trump’ın təklif etdiyi və ömürlük prezidentlik iddiası da olan “Sülh Şurası” layihəsini sərt tənqid edən Mearsheimer, bu təşəbbüsü Trump’ın diktator meyllərinin bir əks-sədası kimi qiymətləndirdi.
Mearsheimer sözlərini belə tamamladı:
“Bu, Trump’ın özünü dünya lideri, hətta ‘yaxşı niyyətli diktator’ olaraq gördüyünün ən aydın sübutudur. Ölkələrin ömürlük üzvlük üçün 1 milyard dollar ödəməsini istəyir və bu vəsaiti çox güman ki, özü idarə edəcək. ABŞ daxilində məhkəmələr, Konqres və media onu maraqlandırmadığı kimi, beynəlxalq arenada da heç bir nəzarəti qəbul etmir. Öz ağlına və sağ duyusuna güvənir, lakin bu yolun sonu təhlükəlidir.”
