Kanada Baş naziri Mark Karni’nin Davos Dünya İqtisadi Forumunda etdiyi çıxış qlobal siyasətdə daşları yerindən oynatdı. “Gözəl bir hekayənin sonu” və “Lövhəni endirməyin vaxtıdır” ifadələri ilə sosial mediada milyonlarla dəfə paylaşılan bu tarixi manifestonun tam mətni xəbərdə yer alır.
Davos Zirvəsi bu il Kanada Baş naziri Mark Karni’nin qəlibləri sındıran çıxışı ilə yadda qaldı. Adət edilmiş diplomatik nəzakət cümlələrini bir kənara qoyan Karni, Qərb dünyasının və orta ölçülü güclərin içində olduğu vəziyyəti Vatslav Havelin məşhur “baqqal” analoqu ilə izah etdi.
Sosial mediada viral olan və “geosiyasi oyanış çağırışı” kimi xarakterizə edilən çıxışda Karni qaydalara əsaslanan beynəlxalq nizamın artıq bir illüziyadan ibarət olduğunu müdafiə etdi. “Böyük güclərin hegemonluğuna qarşı orta ölçülü güclərin birləşməsi vacibdir” vurğusu ilə çıxış edən Karni’nin nitqi Google axtarışlarında və X (Twitter) trendlərində zirvəyə yüksəldi.
Karni’nin çıxışı qlobal nizamın aşınması, böyük güclər rəqabətinin sərtləşməsi, iqtisadi inteqrasiyanın təzyiq aləti kimi istifadəsi və “orta güclərin” birlikdə hərəkət etməsinin zəruriliyi mövzularına fokuslandı. Çıxışda Tukididə və çex siyasətçi-yazıçı Vatslav Havelin “Gücsüzlərin gücü” adlı mətninə istinadlar edildi.
“QAYDALARA ƏSASLANAN NİZAM NARRATİVİ ARTIQ İŞLƏMİR”
Karni illərlə “qaydalara əsaslanan beynəlxalq nizam” kimi təqdim edilən sistemin müəyyən dərəcədə rifah və proqnozlaşdırıla bilənlik yaratdığını, lakin bu hekayənin mühüm hissəsinin “qismən yanlış” olduğunu bildirdi. Böyük güclərin iqtisadi inteqrasiyanı bir “silah” kimi istifadə etməyə başladığını deyən Karni, gömrük rüsumlarından maliyyə infrastrukturuna, təchizat zəncirlərindən kritik resurslara qədər bir çox sahədə yeni bir dövrə girildiyini söylədi.
“QALALARLA DOLU DÜNYA DAHA YOXsUL VƏ DAHA KÖVRƏK OLAR”
Karni ölkələrin enerji, ərzaq, kritik faydalı qazıntılar və təchizat zəncirlərində strateji muxtariyyət axtarışını “anlaşılan” hesab etdiyini, lakin bunun “qalalarla dolu bir dünyaya” çevrilməsinin ciddi xərclər yaradacağını vurğuladı.
“KANADA STRATEJİYASINI DƏYİŞİR”
Baş nazir Karni Kanadanın daxili siyasətdə investisiya və vergi tənzimləmələrindən müdafiə xərclərinə qədər genişmiqyaslı addımlar atdığını, xarici siyasətdə isə Aİ ilə tərəfdaşlıq, SAFE proqramına qoşulma və çoxsaylı ticarət-təhlükəsizlik sazişləri ilə şaxələndirmə strategiyası izlədiyini qeyd etdi.
KANADA BAŞ NAZİRİ MARK KARNİ’NİN DAVOS ÇIXIŞI (TAM MƏTN)
“Bu gün dünya nizamındakı qopuşdan, ‘gözəl bir hekayənin’ bitməsindən və böyük güclər arasında geosiyasətin artıq heç bir sərhəd tanımadığı amansız bir reallığın başlanmasından danışacağam.
Amma eyni zamanda bunu da müdafiə edirəm: Kanada kimi orta ölçülü güclər çarəsiz deyil. İnsan haqlarına hörmət, dayanıqlı inkişaf, həmrəylik, suverenlik və dövlətlərin ərazi bütövlüyü kimi dəyərlərimizi əks etdirən yeni bir nizam qurmaq qabiliyyətinə malikdirlər.
Daha az güclü olanların gücü dürüstlüklə başlayır.
Demək olar ki, hər gün özümüzə xatırladırıq ki, böyük güclər rəqabəti dövründə yaşayırıq. Qaydalara əsaslanan nizamın aşındığını. Güclülərin istədiklərini etdiyini, zəiflərin isə buna qatlanmalı olduğunu.
Tukididin bu fikri qaçılmaz kimi təqdim olunur – beynəlxalq münasibətlərin ‘təbii məntiqinin’ yenidən səhnəyə çıxması kimi. Bu məntiq qarşısında ölkələrdə güclü bir meyl yaranır: uyğunlaşmaq, problem çıxarmamaq, itaətin təhlükəsizlik alacağına ümid etmək.
Almayacaq.
Bəs seçimlərimiz nələrdir?
Sonradan ölkəsinin prezidenti olan çex müxalif Vatslav Havel 1978-ci ildə ‘Gücsüzlərin gücü’ adlı bir esse yazdı. Sadə bir sual verdi: Kommunist sistem özünü necə ayaqda saxlayırdı?
Cavabına bir baqqalla başladı. Bu dükan sahibi hər səhər vitrinə bir lövhə asırdı: ‘Bütün ölkələrin işçiləri, birləşin!’ Buna inanmırdı. Heç kim inanmırdı. Amma yenə də asırdı – problem çıxmaması üçün, uyğunluq siqnalı vermək üçün, həyatını asanlaşdırmaq üçün. Və hər küçədə hər dükan sahibi eyni şeyi etdiyi üçün sistem davam edirdi.
Sistem təkcə zorakılıqla deyil, adi insanların daxildə yanlış olduğunu bildikləri rituallara qatılması ilə ayaqda qalırdı.
Havel buna ‘yalan içində yaşamaq’ deyirdi. Sistemin gücü həqiqətindən yox, hamının doğruymuş kimi davranmağa razı olmasından qaynaqlanırdı. Kövrəkliyi də elə buradan doğurdu: bir nəfər belə bu oyunu tərk etsə – baqqal lövhəni endirsə – illüziya çatlamağa başlayırdı.
Dostlar, şirkətlərin və ölkələrin lövhələrini endirməyin vaxtıdır.
Onilliklər boyunca Kanada kimi ölkələr ‘qaydalara əsaslanan beynəlxalq nizam’ adlandırdığımız quruluş sayəsində rifah içində yaşadı. Onun institutlarına qoşulduq, prinsiplərini təriflədik, proqnozlaşdırıla bilənliyindən faydalandıq. Onun qoruması altında dəyər əsaslı xarici siyasətlər apara bildik.
Bu nizam hekayəsinin qismən yanlış olduğunu bilirdik. Ən güclülərin işlərinə gələndə özlərini kənarda saxladıqlarını, ticarət qaydalarının asimmetrik tətbiq edildiyini, beynəlxalq hüququn ittiham olunanın və ya qurbanın kimliyinə görə fərqli sərtlikdə işlədildiyini…
Amma bu qurğu işləyirdi və xüsusən də Amerika hegemonluğu ictimai fayda təmin edirdi: açıq dəniz yolları, sabit maliyyə sistemi, kollektiv təhlükəsizlik və mübahisələrin həlli üçün çərçivələr.
Biz də lövhəni şüşəyə asdıq. Rituallara qatıldıq. Diskursla reallıq arasındakı fərqləri böyük ölçüdə görməzdən gəldik.
Bu razılaşma artıq işləmir.
Açıq deyim: Biz bir keçid dövründə yox, bir qopuşun içindəyik.
Son iyirmi ildə maliyyə, səhiyyə, enerji və geosiyasət sahələrində yaşanan böhranlar həddindən artıq qlobal inteqrasiyanın risklərini çılpaq şəkildə üzə çıxardı.
Daha yaxın dövrdə böyük güclər iqtisadi inteqrasiyanı silah kimi istifadə etməyə başladı. Gömrük rüsumları təzyiq alətinə çevrildi. Maliyyə infrastrukturu məcburetmə vasitəsi oldu. Təchizat zəncirləri istismar edilə bilən zəifliklərə döndü.
İnteqrasiya sizi asılı edən bir şeyə çevrildikdə, ‘qarşılıqlı fayda’ yalanının içində yaşaya bilməzsiniz.
Orta ölçülü güclərin söykəndiyi çoxtərəfli institutlar – ÜTT, BMT, COP, yəni kollektiv problem həll etmə memarlığı – təhdid altındadır.
Bu səbəbdən bir çox ölkə eyni nəticəyə gəlir: enerji, ərzaq, kritik faydalı qazıntılar, maliyyə və təchizat zəncirlərində daha çox strateji muxtariyyət inkişaf etdirməlidirlər.
Bu impuls anlaşılandır. Özünü bəsləyə bilməyən, enerjisini təmin edə bilməyən, özünü müdafiə edə bilməyən bir ölkənin çox seçimi yoxdur. Qaydalar sizi qorumursa, özünüzü qorumaq məcburiyyətindəsiniz.
Amma bunun hara apardığını da açıq gözlə görək. Qalalarla dolu bir dünya daha yoxsul, daha kövrək və daha davamsız olar.
Daha bir həqiqət var: Böyük güclər qaydalar və dəyərlər iddiasından belə imtina edib yalnız güc və maraq dalınca düşərsə, ‘transaksionallıq’dan əldə edilən qazancları daim təkrarlamaq çətinləşər. Hegemonlar münasibətlərini sonsuza qədər pula çevirə bilməz.
Müttəfiqlər qeyri-müəyyənliyə qarşı şaxələnir, sığortalanır, seçimlərini artırır. Bu, suverenliyi yenidən qurur – bir vaxtlar qaydalara söykənən suverenliyi indi təzyiqə davam gətirmə qabiliyyətinə bağlayır.
Bu klassik risk idarəçiliyinin bir xərci var. Amma bu xərc – yəni strateji muxtariyyətin, suverenliyin dəyəri – bölüşdürülə bilər. Dayanıqlılığa kollektiv sərmayə qoymaq hər kəsin öz qalasını qurmasından ucuzdur. Ortak standartlar parçalanmanı azaldar. Tamamlayıcılıq hamı üçün qazancdır.
Orta güclər üçün sual bu yeni reallığa uyğunlaşıb-uyğunlaşmamaq deyil. Uyğunlaşmaq məcburiyyətindəyik. Sual budur: bunu yalnız divarları yüksəldərəkmi edəcəyik, yoxsa daha iddialı bir yolu birlikdəmi sınayacağıq?
Kanada bu oyanış çağırışını ilk eşidənlərdən oldu və strateji mövqeyini kökündən dəyişdi.
Kanadalılar anlayır ki, coğrafiyamızın və ittifaqlarımızın avtomatik olaraq rifah və təhlükəsizlik təmin etdiyi köhnə rahat fərziyyə artıq keçərli deyil.
Yeni yanaşmamız, Finlandiya Prezidenti Aleksandr Stubbun dediyi kimi, **‘dəyər əsaslı realizm’**dir – başqa sözlə, həm prinsipial, həm də praqmatik olmağı hədəfləyirik.
Suverenlik və ərazi bütövlüyü, BMT Nizamnaməsinə uyğun olmadıqca gücdən istifadənin qadağan olunması, insan haqlarına hörmət kimi əsas dəyərlərə sadiqlikdə prinsipialıq.
Eyni zamanda praqmatiyik: irəliləyişin çox vaxt mərhələli olduğunu, maraqların ayrıldığını, hər tərəfdaşın dəyərlərimizi paylaşmadığını bilirik. Açıq gözlə, strateji şəkildə geniş bir angajman içindəyik. Dünyanı olduğu kimi qarşılayırıq, olmasını arzuladığımız kimi gözləmirik.
Kanada münasibətlərini, dərinliyi dəyərlərimizi əks etdirəcək şəkildə tənzimləyir. Dünya nizamının axıcılığı, doğurduğu risklər və gələcəyin qeyri-müəyyənliyi səbəbilə təsirimizi maksimuma çatdırmaq üçün geniş angajmanı prioritet edirik.
Artıq yalnız dəyərlərimizin gücünə deyil, gücümüzün dəyərinə də söykənirik.
Bu gücü ölkə daxilində qururuq.
Hökumətim işə başladığından bəri gəlirə, kapital qazancına və investisiyalara tətbiq olunan vergiləri azaltdıq; vilayətlərarası ticarətdəki bütün federal maneələri aradan qaldırdıq; enerji, süni intellekt, kritik faydalı qazıntılar, yeni ticarət dəhlizləri və daha çox sahəyə bir trilyon dollarlıq investisiyanı sürətləndirdik.
Onilliyin sonuna qədər müdafiə xərclərimizi ikiqat artırırıq və bunu yerli sənayeni gücləndirəcək şəkildə edirik.
Xaricdə sürətlə şaxələnirik. Avropa İttifaqı ilə geniş strateji tərəfdaşlıq qurduq, Avropanın müdafiə tədarük mexanizmi SAFE-ə qoşulduq.
Son altı ayda dörd qitədə on iki ticarət və təhlükəsizlik sazişi imzaladıq. Son günlərdə Çin və Qətərlə yeni strateji tərəfdaşlıqlar qurduq. Hindistan, ASEAN, Tayland, Filippinlər və Merkозurla azad ticarət sazişləri üzrə danışıqlar aparırıq.
Qlobal problemlərin həlli üçün ‘dəyişkən geometriya’ tətbiq edirik: fərqli mövzular üzrə, ortaq dəyər və maraqlara əsaslanan fərqli koalisiyalar.
Ukrayna məsələsində ‘Könüllülər Koalisiyası’nın əsas üzvlərindən biriyik və adambaşına düşən töhfədə ən böyük dəstəkçilər sırasındayıq.
Arktik suverenlik mövzusunda Qrenlandiya və Danimarkanın yanındayıq, Qrenlandiyanın gələcəyini müəyyən etmə hüququnu tam dəstəkləyirik. NATO-nun 5-ci maddəsinə bağlılığımız sarsılmazdır.
Şimal və Qərb cinahlarını gücləndirmək üçün NATO müttəfiqlərimizlə (Nordik-Baltik 8 daxil olmaqla) çalışırıq; ufqdan kənar radarlar, sualtı qayıqlar, təyyarələr və sahədəki əsgərlərlə tarixdə görünməmiş investisiyalar edirik. Kanada, Qrenlandiya üzərindən tətbiq edilən tariflərə qarşıdır və Arktikanın təhlükəsizliyi və rifahı üçün fokuslanmış dialoqu müdafiə edir.
Çoxtərəfli ticarətdə Trans-Sakit Okean Tərəfdaşlığı ilə Avropa İttifaqı arasında körpü quraraq 1,5 milyardlıq yeni bir ticarət bloku yaratmağı dəstəkləyirik.
Kritik faydalı qazıntılarda tədarükün tək mərkəzdə cəmlənməsindən çıxmaq üçün G7 mərkəzli ‘alıcı klubları’ qururuq.
Süni intellekt sahəsində hegemonlar və nəhəng texnologiya şirkətləri arasında seçim etməyə məcbur qalmamaq üçün oxşar düşüncəli demokratiyalarla əməkdaşlıq edirik.
Bu sadəlövh çoxtərəflilik deyil. Təkcə institutlara söykənən bir yanaşma da deyil. İşə yarayan koalisiyaları mövzu-mövzu, kifayət qədər ortaq zəmini olan tərəfdaşlarla qurmaqdır.
Və ticarət, investisiya, mədəniyyət sahələrində gələcək sınaqlar üçün müraciət edə biləcəyimiz sıx əlaqə şəbəkəsi toxumaqdır.
Orta güclər birlikdə hərəkət etməlidir, çünki masada deyilsək, menyudayıq.
Böyük güclər təkbaşına gedə bilər. Bazar ölçüləri, hərbi imkanları, diktə gücləri var. Orta güclərin isə yoxdur. Amma bir hegemonla yalnız ikitərəfli danışıqlar apardıqda, zəiflikdən danışıqlar aparmış oluruq. Təklif ediləni qəbul edirik. Bir-birimizlə daha uyğun tərəfdaş olma yarışına giririk.
Bu, suverenlik deyil. Tabeçiliyi qəbul edərkən suverenlik nümayiş etdirməkdir.
Böyük güclər rəqabəti dünyasında arada qalan ölkələrin seçimi var: ya bir-birinə xoş gəlmək yarışı aparacaqlar, ya da təsir yaradacaq üçüncü bir yolu birlikdə quracaqlar.
Sərt gücün yüksəlişi bizi bundan kor etməməlidir: legitimliyin, bütövlüyün və qaydaların gücü – əgər birlikdə istifadə etsək – güclü qalacaq.
Bu da məni yenidən Havelə gətirir.
Orta güclər üçün ‘həqiqət içində yaşamaq’ nə deməkdir?
Həqiqəti adlandırmaq deməkdir. ‘Qaydalara əsaslanan beynəlxalq nizam’ hələ də deyildiyi kimi işləyirmiş kimi danışmağı dayandırmaq.
Adını qoyaq: ən güclülərin iqtisadi inteqrasiyanı təzyiq aləti kimi istifadə etdiyi, getdikcə sərtləşən böyük güclər rəqabəti sistemi.
Ardıcıl davranmaq deməkdir. Eyni standartları həm dostlara, həm də rəqiblərə tətbiq etmək. Bir tərəfdən gələn iqtisadi məcburiyyətə etiraz edib, o biri tərəfdən gələndə susuruqsa, deməli lövhəni şüşədə saxlayırıq.
İnandığımız şeyi qurmaq deməkdir. Köhnə nizamın geri qayıtmasını gözləmək əvəzinə, deyildiyi kimi işləyən institutlar və sazişlər qurmaq.
Və təzyiqi mümkün edən qolları azaltmaq deməkdir. Güclü daxili iqtisadiyyat hər hökumətin prioriteti olmalıdır. Beynəlxalq şaxələndirmə təkcə iqtisadi məntiqlilik deyil; dürüst xarici siyasətin maddi əsasını təşkil edir. Ölkələr, cavab tədbirlərinə açıq zəifliklərini azaldaraq prinsipial mövqe haqqını qazanır.
Kanada dünyanın istədiyi şeylərə sahibdir. Biz enerji super gücüyük. Nəhəng kritik faydalı qazıntı ehtiyatlarımız var. Dünyanın ən təhsilli əhalisinə sahibik. Pensiya fondlarımız dünyanın ən böyük və ən mürəkkəb fondları arasındadır. Kapitalımız, bacarığımız və qətiyyətlə hərəkət edə bilən maliyyə gücünə malik dövlətimiz var.
Və başqalarının həsəd apardığı dəyərlərimiz var.
Kanada işlək plüralist bir cəmiyyətdir. İctimai məkanımız gur, müxtəlif və azaddır. Kanadalılar dayanıqlılığa sadiqdir.
Xaotik bir dünyada sabit, etibarlı tərəfdaşıq – uzunmüddətli münasibətlər quran və onlara dəyər verən bir tərəfdaş.
Kanadanın bir üstünlüyü də var: baş verənləri görmək və buna uyğun hərəkət etmək iradəsi.
Bu qopuşun uyğunlaşmadan daha çox şey tələb etdiyini bilirik. Dünyanı olduğu kimi dürüst şəkildə görməyi tələb edir.
Lövhəni şüşədən endiririk.
Köhnə nizam geri qayıtmayacaq. Onun üçün yas saxlamamalıyıq. Nostalgiyanın özü strategiya deyil.
Amma bu qırılmadan daha yaxşı, daha güclü, daha ədalətli bir şey inşa edə bilərik.
Bu, qalalar dünyasından ən çox itirəcək və həqiqi əməkdaşlıq dünyasından ən çox qazanacaq olan orta güclərin vəzifəsidir.
Güclülərin gücü var. Amma bizim də bir şeyimiz var: rol oynamağı dayandırmaq, həqiqəti adlandırmaq, daxildə gücümüzü qurmaq və birlikdə hərəkət etmək qabiliyyəti.
Kanadanın yolu budur. Açıq və özünə inamla bunu seçirik.
Və bu yol, bizimlə birlikdə addımlamağa hazır olan hər bir ölkəyə açıqdır.”
