İrana Qarşı Müharibə Süni İntellektin Yaddaşını Hədəfə Ala Bilərmi?

Müharibənin yeni cəbhəsi: Süni intellektin informasiya yaddaşı

Müasir müharibələrdə əsas məsələ artıq yalnız peyklərə, hava məkanına və ya rabitə şəbəkələrinə kimin nəzarət etməsi deyil.

Daha az görünən, lakin ciddi təhlükələr yarada biləcək yeni bir mübarizə sahəsi formalaşır: süni intellekt sistemlərinin hadisələr haqqında məlumat əldə etdiyi mənbələrə nəzarət.

Bu kontekstdə ABŞ ilə İran arasında mümkün qarşıdurma ilə bağlı mühüm nəzəri ssenari ortaya çıxır.

Vaşinqton və ya onunla əlaqəli qurumlar süni intellekt sistemlərinin İranla müharibəni necə başa düşməsinə təsir göstərmək məqsədilə informasiya mühitini hədəfə alsalar, nə baş verər?

Burada söhbət mütləq konkret süni intellekt sisteminə müdaxilədən və ya onun alqoritminin dəyişdirilməsindən getmir.

Məsələ daha mürəkkəbdir: süni intellekt modellərinin, axtarış sistemlərinin və məlumat axtarışı ilə gücləndirilmiş süni intellekt sistemlərinin istifadə edə biləcəyi informasiya mənbələrinin qəsdən təhrif olunması.

İctimaiyyətin aldadılmasından süni intellektin aldadılmasına

Ənənəvi dezinformasiyanın əsas hədəfi insandır.

Müəyyən qurum yalan xəbər, saxtalaşdırılmış görüntü və ya hadisələrin birtərəfli təsvirini yayaraq insanların həmin məlumatlara inanmasına çalışır.

Lakin məlumatların qəsdən zəhərlənməsi adlandırılan üsul birbaşa məlumat sisteminin özünü hədəfə alır.

Məlumatların zəhərlənməsi nədir?

ABŞ Milli Standartlar və Texnologiya İnstitutu məlumatların zəhərlənməsini süni intellekt modelinin davranışına təsir göstərmək məqsədilə öyrənmə sisteminə korlanmış və ya qəsdən hazırlanmış zərərli məlumatların daxil edilməsi kimi müəyyənləşdirir.

İnstitut bildirir ki, belə hücumlar mətn yaradan sistemlər də daxil olmaqla, generativ süni intellekt modellərini hədəfə ala bilər.

Bu müdaxilələr modelin ilkin öyrədilməsi mərhələsində, eləcə də təlimatlarla uyğunlaşdırılması və geribildirim əsasında təkmilləşdirilməsi kimi sonrakı mərhələlərdə təsir göstərə bilər.

Bu isə daha geniş bir anlayışın — informasiya mühitinin zəhərlənməsinin — meydana çıxmasına səbəb olur.

Əgər internet süni intellekt sistemlərinin müasir hadisələrlə bağlı cavab hazırlayarkən istifadə etdiyi mənbələrdən birinə çevrilirsə, həmin informasiya mühitinin dəyişdirilməsi gələcək cavablara dolayı yolla təsir göstərmək vasitəsi ola bilər.

İranla bağlı mümkün ssenari necə görünə bilər?

Yalnız nəzəri təhlil məqsədilə fərz edək ki, ABŞ süni intellektin Amerika-İran müharibəsi haqqında verdiyi cavablara təsir göstərmək istəyir.

Bu halda aşağıdakı suallar xüsusi əhəmiyyət daşıya bilər:

• ABŞ-İran müharibəsində nə baş verdi?
• İranın itkiləri nə qədər oldu?
• İran raketləri ABŞ hədəflərini vura bildimi?
• İranın hava hücumundan müdafiə sistemləri nə dərəcədə təsirli oldu?
• Müəyyən hərbi obyektdə nə baş verdi?
• Gərginliyi ilk olaraq hansı tərəf artırdı?
• Dağıntıların miqyası nə qədər idi?

Ənənəvi informasiya müharibəsində əsas hədəf bu məlumatları oxuyan insan olardı.

Yeni ssenaridə isə hədəf günlər, aylar və ya illər sonra süni intellektin istifadəçiyə cavab vermək üçün müraciət edəcəyi informasiya bazası ola bilər.

Bu halda mübarizənin xarakteri tamamilə dəyişir.

Birinci mərhələ: İnformasiya məkanının kütləvi şəkildə doldurulması

Nəzəri olaraq, tək bir yalan xəbər yaymaq əvəzinə müxtəlif saytlar, hesablar və paylaşımlar vasitəsilə böyük həcmdə oxşar məzmun hazırlamaq mümkündür.

Burada əsas məqsəd insanların həmin məlumatların hamısına inanması deyil.

Məqsəd sonradan məlumat axtaran avtomatlaşdırılmış sistemin zahirən müstəqil görünən, lakin əslində eyni məlumatı təkrarlayan çoxsaylı mənbələrlə qarşılaşmasıdır.

Çoxsaylı mənbələr eyni məlumatı təkrarlaya bilər

Bu məsələ ona görə əhəmiyyətlidir ki, müasir süni intellekt modelləri və axtarış sistemləri böyük həcmdə mətn və məlumat mənbələri ilə işləyir.

Belə bir informasiya mühitinə daxil olan hər məlumatın insan tərəfindən ayrıca yoxlanılması mümkün deyil.

ABŞ Milli Standartlar və Texnologiya İnstitutu da təlim məlumatlarının həcminin böyüklüyünün və mənbələrin müxtəlifliyinin məlumatların zəhərlənməsi hücumları üçün geniş imkanlar yaratdığını bildirir.

İkinci mərhələ: Saxta ümumi rəyin yaradılması

Ən böyük təhlükə həmişə bir yalan məlumatın uydurulması deyil.

Daha ciddi təhlükə həmin məlumat ətrafında ümumi razılıq olduğu təəssüratının yaradılmasıdır.

Məsələn, müəyyən hadisə haqqında eyni məlumat müxtəlif informasiya mənbələrində yayıla bilər:

• Xəbər saytlarında;
• Təhlil məqalələrində;
• Şəxsi internet səhifələrində;
• Sosial şəbəkə paylaşımlarında;
• Ensiklopedik səhifələrdə;
• Elektron sənədlərdə;
• Məlumat bazalarında;
• Müstəqil görünən digər mənbələrdə.

Bu halda məlumat axtaran süni intellekt sistemi eyni hadisə haqqında onlarla oxşar təsvirlə qarşılaşa bilər.

On sayt on müstəqil mənbə demək deyil

Əsas problem məhz burada yaranır.

Eyni məlumatın on müxtəlif saytda yerləşdirilməsi onun on müstəqil mənbə tərəfindən təsdiqləndiyi mənasına gəlmir.

Həmin saytların hamısı ilkin mənbədəki məlumatı təkrarlaya bilər.

Süni intellekt məlumatları toplaya və ümumiləşdirə bilir, lakin hər məlumatın necə yarandığını və onun arxasında kimin dayandığını həmişə müəyyənləşdirə bilmir.

Nəticədə bir mənbədən yayılan məlumat çoxsaylı müstəqil təsdiq kimi görünə bilər.

Üçüncü mərhələ: Təkrarlanan yalanın avtomatik həqiqətə çevrilməsi

Bu mərhələdə nəzəri ssenari daha təhlükəli xarakter alır.

İnsan müəyyən məlumatı oxuyarkən onun ABŞ mediasında yayıldığını, lakin qərəzli ola biləcəyini nəzərə ala bilər.

Süni intellektə sual verən istifadəçi isə zahirən daha obyektiv görünən cavabla qarşılaşa bilər:

“Mövcud məlumatlara əsasən…”

Problem ondadır ki, həmin məlumatların arxasında eyni iddianı təkrarlayan bütöv bir mənbələr şəbəkəsi dayana bilər.

Dezinformasiya süni intellekt vasitəsilə güclənə bilər

Beləliklə, ənənəvi məlumat yayılması ardıcıllığı dəyişə bilər.

Əvvəlki model:

Xəbər → İctimaiyyət

Yeni ssenaridə isə proses belə görünə bilər:

Xəbər → İnternet → Axtarış və məlumat əldəetmə sistemi → Süni intellekt modeli → İctimaiyyət

Bu ssenari reallaşarsa, süni intellekt yalnız məlumatı ötürən vasitə deyil, həm də onun təsirini artıran mexanizmə çevrilə bilər.

Ən təhlükəli ssenari: Tarixi yaddaşın təhrif olunması

Ən ciddi nəticə süni intellektin bu gün verdiyi cavabın dəyişməsi olmaya bilər.

Daha böyük təhlükə on il sonra süni intellektin müharibə tarixini necə təqdim etməsi ilə bağlıdır.

2036-cı ildə müharibənin tarixi necə yazıla bilər?

Təsəvvür edək ki, 2036-cı ildə bir tədqiqatçı süni intellekt sisteminə belə sual verir:

“2026-cı ildə ABŞ-İran müharibəsində nə baş verdi?”

Əgər rəqəmsal informasiya mühitində müəyyən mövqeyi təkrarlayan milyonlarla səhifə mövcud olsa, İranın ilkin məlumat mənbələri isə yoxa çıxsa və ya çox az əlçatan olsa, tədqiqatçı zahirən əsaslandırılmış və ardıcıl cavab ala bilər.

Lakin həmin cavab başlanğıcdan qeyri-bərabər formalaşmış informasiya mühitinə əsaslana bilər.

Belə vəziyyətdə dezinformasiya ictimai rəyə təsir göstərən vasitədən müharibənin rəqəmsal yaddaşını formalaşdıran mexanizmə çevrilər.

Süni intellekt niyə bu təhlükəyə həssasdır?

Çünki süni intellekt həqiqəti birbaşa müşahidə etmək imkanına malik deyil.

Model raketin haraya düşdüyünü öz gözləri ilə görmür.

O, peyk görüntüsünün həqiqi olub-olmadığını özbaşına müəyyənləşdirmir və keçmişə qayıdaraq konkret hadisənin həqiqətən baş verdiyini yoxlaya bilmir.

Süni intellekt ona təqdim edilən məlumatlardan, həmin məlumatların keyfiyyətindən və sistemdə tətbiq olunan yoxlama mexanizmlərindən asılıdır.

Etibarsız məlumatlar sistemin cavablarına təsir göstərə bilər

ABŞ Milli Standartlar və Texnologiya İnstitutu süni intellekt sistemlərinin etibarsız məlumatların təsirinə məruz qala biləcəyini xəbərdar edir.

İnstitutun qiymətləndirməsinə görə, süni intellekt sistemlərinə qarşı müxtəlif zərərli müdaxilə üsullarından tam qorunmanı təmin edən ideal müdafiə mexanizmi hələ mövcud deyil.

Ənənəvi müharibədə ordular qarşı tərəfin radarlarını məhv etməyə və ya onların fəaliyyətinə mane olmağa çalışır.

Kibermüharibədə isə kompüter şəbəkələri hədəfə alınır.

Süni intellektlə əlaqəli informasiya müharibəsində yeni hədəf ortaya çıxa bilər:

Süni intellektin reallığı necə başa düşməsinə əsas verən informasiya zənciri.

Bu isə gələcəkdə yeni qarşıdurma formasının yaranması ehtimalını gündəmə gətirir.

Məlumatlara nəzarət edən tərəf yalnız insanların nə oxuduğuna deyil, həm də süni intellektin insanlara nə dediyinə təsir göstərə bilər.

İran üçün rəqəmsal arxivlərin qorunması milli təhlükəsizlik məsələsinə çevrilə bilər

ABŞ və İsraillə siyasi, hərbi və informasiya qarşıdurması yaşayan İran üçün bu ehtimal xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Belə bir şəraitdə rəqəmsal arxivlərin qorunması yalnız informasiya fəaliyyəti ilə bağlı məsələ olmaya bilər.

Hadisələrin müstəqil mənbələrlə sənədləşdirilməsi, orijinal görüntülərin və məlumatların saxlanılması, ilkin mənbələrin müxtəlif dillərdə əlçatan olması milli təhlükəsizliyin tərkib hissəsinə çevrilə bilər.

Müharibənin yaddaşı da mübarizə meydanına çevrilir

Bu ssenaridə əsas təhlükə kiminsə süni intellektə yalan məlumat təqdim etməsi deyil.

Əsas təhlükə həmin yalanın kifayət qədər təkrarlanaraq süni intellektin həqiqəti təsvir etmək üçün istifadə etdiyi informasiya mühitinin bir hissəsinə çevrilməsidir.

Beləliklə, gələcəkdə İrana qarşı müharibə yalnız quruda, havada və dənizdə aparılan hərbi qarşıdurma ilə məhdudlaşmaya bilər.

O, eyni zamanda süni intellektin yaddaşı uğrunda informasiya mübarizəsinə çevrilə bilər.