Ayətullah Abdullah Cəvadi Amuli Həzrət Zeynəbin (s.ə.) Übeydullah ibn Ziyad qarşısındakı mövqeyini açıqlayaraq, onun Əməvilərin cəbrilik (qədərçilik) düşüncəsini rədd etdiyini, insanın iradə sahibi olması həqiqətini və öz əməllərinə görə məsuliyyət daşıdığını ortaya qoyduğunu vurğulayıb.
Ayətullah Abdullah Cəvadi Amuli çərşənbə günü günortadan əvvəl Qum şəhərindəki Əzəm məscidində cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrinin iştirakı ilə keçirilən həftəlik əxlaq dərsində Həzrət Zeynəbi-Kübranın (s.ə.) mübarək mövlud ildönümünə toxunaraq İslamın bu böyük xanımının sözlərinin mərifət və elmi tərəflərini açıqlayıb, onun Əməvi hakimiyyəti qarşısındakı mövqeyinin kəlami və etiqadi əhəmiyyətini izah edib.
Ayətullah Cəvadi Amuli Həzrət Zeynəbin (s.ə.) Kufədə Übeydullah ibn Ziyadla baş tutan dialoqunu təhlil edərək bu qarşılaşmanı Kərbəla müsibətlərinə verilən emosional cavabdan daha geniş çərçivədə qiymətləndirib. O, həmin hadisənin insanın iradə sahibi olduğunu açıqlamaq və cəbrilik düşüncəsini rədd etmək baxımından əhəmiyyətini vurğulayıb.
Əhli-beytin (ə) dini maarifi izah etməklə yanaşı, fikri və etiqadi azğınlıqlara qarşı da mövqe nümayiş etdirdiyini bildirən təqlid mərcəyi deyib:
“Həzrət Zeynəbi-Kübranın (s.ə.) Kufədəki sözləri dərin mərifətin göstəricisidir və mühüm etiqadi və kəlami məsələlərdən birini hədəf alır. Onun sözlərini yalnız müsibət və kədərin ifadəsi çərçivəsində qiymətləndirmək olmaz”.
Ayətullah Cəvadi Amuli sözlərinə davam edərək Əməvi rəhbərlərinin cəbrilik (qədərçilik) düşüncəsini yaymaq cəhdlərinə diqqət çəkib və bu yanaşmanın hakimiyyətin fəaliyyətlərini qanuniləşdirmək, eləcə də əməllərinə görə məsuliyyətdən yayınmaq vasitəsi olduğunu açıqlayıb.
O bildirib ki, belə bir düşüncə tərzində uğurlar və xeyirli işlər hakimlərin adına yazılır, lakin problemlər və yanlış davranışlar ilahi qəza və qədərin üzərinə atılırdı.
Həzrət Zeynəb (s.ə.) İnsanın Məsuliyyətini Açıqladı
Bu yanaşmanın İslam tarixinin sonrakı dövrlərində də davam etdiyini bildirən təqlid mərcəyi əlavə edib:
“Bəni-Üməyyə, daha sonra Bəni-Abbas və digər hakimlər öz zülmlərini qanuniləşdirmək və hakimiyyətlərini qorumaq üçün bəzən hadisələri ilahi qəza və qədərə bağlayır, bununla da öz əməllərinə görə məsuliyyət daşımaqdan yayınırdılar. Halbuki Əhli-beytin (ə) təlimi nə mütləq cəbrə, nə də mütləq təfvizə (tam sərbəstliyə) əsaslanır, bunların fövqündə olan bir həqiqətə söykənir”.
Ayətullah Cəvadi Amuli xatırladıb:
“Bu etiqadi təlimlərə əsasən, insan etdiyi əməllərə görə məsuliyyət daşıyır. O, öz davranışlarını ilahi iradəyə bağlayaraq bunlara görə cavab verməkdən yayına bilməz”.
Məsum imamların (ə) mərifətin ən yüksək mərtəbələrində incə əqli və elmi məsələləri cəmiyyətə açıqladıqlarını bildirən Ayətullah Cəvadi Amuli deyib:
“Etiqadi azğınlıqlarla mübarizə aparmaq və insanın məsuliyyət daşıması həqiqətini aydınlaşdırmaq Əhli-beyt (ə) təlimlərinin mühüm istiqamətlərindən hesab olunur”.
Mövzunu izah edərkən Übeydullah ibn Ziyadın Həzrət Zeynəbi-Kübra (s.ə.) ilə qarşılaşmasına toxunan Amuli bildirib:
“Übeydullah ibn Ziyad Kərbəlada İmam Hüseynin (ə) və ailəsinin başına gətirilənlərdən danışarkən bu hadisələri Allahın üzərinə atmaq istədi. Lakin Həzrət Zeynəb (s.ə.) verdiyi dəqiq cavabla ilahi iradə ilə cinayəti törədənlərin məsuliyyəti arasındakı sərhədi aydın şəkildə müəyyən etdi”.
Hövzə ustadı Həzrət Zeynəbin (s.ə.) “Ma rəəytu illa cəmila” (Gözəllikdən başqa heç nə görmədim) ifadəsi ilə tanınan məşhur cavabına işarə edərək deyib:
“Bu söz Kərbəla hadisəsini törədənlərin cinayətlərinə göz yummaq mənasına gəlmir. Əksinə, Həzrət Zeynəb (s.ə.) bu cavabla ilahi felin gözəlliyini zalım insanların cinayətlərindən ayırmış, qətliam və zülmün məsuliyyətinin həmin əməlləri törədənlərin üzərində olduğunu göstərmişdir”.
Azad İnsan Öz Dəyərini Cənnətlə Ölçür
Ayətullah Cəvadi Amuli çıxışının digər hissəsində “Nəhcül-bəlağə”dən parçaları izah edərək insanın həqiqi dəyərini və azadlıq, azad ruhluluq anlayışlarını açıqlayıb. O, müvəqqəti məqam və vəzifələrə könül bağlamaqdan çəkinməyin vacibliyini vurğulayıb.
Əmirəlmöminin Əlinin (ə) insanın varlıq dəyəri haqqındakı kəlamına işarə edən Amuli deyib:
“Nəhcül-bəlağədə belə buyurulur: Bilin ki, varlığınızın cənnətdən başqa bir qiyməti yoxdur. Elə isə onu cənnətdən başqa heç nəyə satmayın”.
İnsanın öz varlıq dəyərini tanımalı olduğunu vurğulayan Ayətullah Cəvadi Amuli xatırladıb:
“Azad ruhluluq insanın özünü müvəqqəti işlərə qapdırmaması və həqiqi məqamını uca meyarlarla qiymətləndirməsidir. Çünki insanın dəyəri cənnətdən az deyil və o, özünü bundan daha aşağı qiymətə satmamalıdır”.
İnsan Öz Həqiqətini Tanımaqla Kamilliyə Yaxınlaşır
İnsanın həqiqi dəyərini tanımasının nəticələrinə toxunan hövzə ustadı deyib:
“Dəyərsiz şeylərə könül bağlamaqdan uzaq duran və öz varlığını cənnətlə ölçən insan düşüncə və davranışlarında da fərqli yol tutur. Belə bir baxışda həm özü, həm də başqaları üçün yaxşılıq istəməyə yer vardır”.
Amuli sözlərinə belə davam edib:
“İnsan həyatının məqsədini kamillik yolunda irəliləmək olaraq müəyyən etdikdə nə başqalarına zərər verər, nə də özünü xeyir və bərəkətdən məhrum edər. Əksinə, davranış və qərarlarının uca insani və mənəvi dəyərlərə uyğun olmasına çalışar”.
İnsanın qəlbindəki istək və meyillərə diqqət etməli olduğunu bildirən Amuli deyib:
“Hər bir insan öz könül kitabını oxumalı, qəlbinin nəyə meyil etdiyini və hansı yolu izlədiyini görməlidir. Çünki daxili həqiqəti tanımaq həyat yoluna daha diqqətlə yanaşmağa və kamilliyə doğru hərəkət etməyə zəmin yarada bilər”.
Allahı zikr etməyin və Rəbbə münacatın əhəmiyyətinə toxunan təqlid mərcəyi bildirib:
“İnsanın qəlbi Allahla əlaqə qurmaq və münacat etmək qabiliyyətinə malikdir. Rəbbin adı və zikri mənəvi məsafələri aşmağa və insanın varlığın mənbəyi ilə bağını gücləndirməyə zəmin yarada bilər”.
İlahi Yaxınlıq Bağlılıqlardan Qurtulmaqla Güclənir
Qəlbi tanımaq mövzusunu azadlaşmaq və dünyəvi bağlılıqlardan qurtulmaq məsələsi ilə əlaqələndirən Ayətullah Cəvadi Amuli insanın yüksəliş yolunda irəliləməsinə mane olan könül bağlılıqlarından uzaqlaşmağın vacibliyini vurğulayıb.
Dəyərsiz bağlılıqların tərk edilməsi ilə insanın mənəvi məsafələrinin azaldığını bildirən Amuli deyib:
“İnsan ilahi yaxınlıq yolunda nə qədər irəliləyərsə, Allahla əlaqəsi bir o qədər dərinləşər. Bu yolda insanın diqqəti sözlərdən və zahiri görünüşlərdən ilahi həqiqəti daha dərindən dərk etməyə yönələr”.
Hövzə ustadı çıxışının davamında ruhun yaradılış sistemindəki mövqeyinə işarə edərək bədən xüsusiyyətləri ilə insani həqiqət arasındakı fərqi açıqlayıb və deyib:
“Qadın və ya kişi olmaq insanın bədən ölçüsü ilə bağlıdır. Lakin ruh öz həqiqəti baxımından nə kişi, nə də qadındır”.
Bədən xüsusiyyətlərinin ruhun həqiqəti ilə eyniləşdirilməməli olduğunu vurğulayan Amuli əlavə edib:
“Bədən ruhun uçuşu üçün bir vasitə və pillədir. Bədənə aid xüsusiyyətlər ruhun həqiqətinə və insanın mənəvi imkanlarına şamil edilməməlidir”.
İnsanın Ruhu Cinsiyyətlə Məhdudlaşmır
Ayətullah Cəvadi Amuli Qurani-Kərimin möminlərin və saleh insanların xüsusiyyətləri haqqındakı ayələrinə işarə edərək insanların kamillik yolunda irəliləmək üçün ortaq imkanlara malik olduğunu vurğulayıb və deyib:
“İnsani həqiqət qadın və ya kişi olmaqla məhdudlaşmır. Bütün insanlar yüksəliş yolunu izləyərək mənəvi baxımdan yüksək mərtəbələrə çata bilərlər”.
İnsan ruhunun kamillik və təcərrüd (maddədən arınma) yolunda irəlilədiyini bildirən Amuli sözlərini belə tamamlayıb:
“Yüksəliş yolunda mühüm olan insani həqiqət və kamilliyə doğru hərəkətdir. İnsanlar mənəvi imkanlarını inkişaf etdirərək mələkuti insan məqamına çata bilərlər”.
