BP-nin Azərbaycan və Xəzərdəki fəaliyyəti müzakirə olunur
Beynəlxalq münasibətlər və Qafqaz üzrə mütəxəssis Hüseyn Əhmədinin Britaniyanın BP şirkətinin Azərbaycan Respublikasındakı fəaliyyəti ilə bağlı son qiymətləndirmələri Britaniyanın bölgənin neft məsələsindəki və İranın ağır itkilərlə üzləşdiyi bildirilən proseslərdəki rolunu yenidən gündəmə gətirib.
- BP-nin Azərbaycan və Xəzərdəki fəaliyyəti müzakirə olunur
- Xəzərin hüquqi statusu məsələsinə diqqət çəkilir
- Britaniya neft fəaliyyətlərinin tarixi keçmişinə diqqət çəkilir
- D’Arsi imtiyazı ilə başlayan proses
- Məscidi-Süleymanda neftin tapılmasından sonra yeni mərhələ başladı
- 1933-cü ildə neft məsələsi yenidən gündəmə gəldi
- Yeni razılaşmanın müddəti daha 30 il uzatdığı bildirilir
- Tağızadənin sözləri xatırladılır
- BP adı İranda tarixi yaddaşı yenidən canlandırır
- Neft İran və Britaniya arasında əsas qarşıdurma sahələrindən biri olub
- Əhmədi BP-nin fəaliyyətinin ekoloji nəticələrinə diqqət çəkir
Qafqaz üzrə mütəxəssis Hüseyn Əhmədi bu yaxınlarda verdiyi açıqlamada Britaniya şirkəti BP-nin Azərbaycan Respublikasının Xəzər dənizindəki neft ehtiyatlarının mühüm bir hissəsində fəal işlədiyini və şirkətin bu ehtiyatlardakı payının təxminən 38 faizə çatdığını bildirib.
Əhmədi həmçinin Xəzərdə neft hasilatı əməliyyatları nəticəsində yaranan neft sızmaları da daxil olmaqla ekoloji çirklənmənin İranın ərazi sularına çatdığını və ölkənin ekosisteminə birbaşa mənfi təsir göstərdiyini vurğulayıb.
Xəzərin hüquqi statusu məsələsinə diqqət çəkilir
Bu açıqlamalar Xəzər dənizinin hüquqi statusu haqqında Konvensiya ilə bağlı müzakirələrin sahilyanı ölkələrin gündəmində qaldığı bir dövrdə səsləndirilib.
Əhmədi bu çərçivədə hesab edir ki, Xəzərdə hər hansı hüquqi və iqtisadi tənzimləmə yalnız hüquqi tərəfləri ilə deyil, bölgənin enerji ehtiyatlarında fəaliyyət göstərən xarici tərəflərin maraqları baxımından da təhlil edilməlidir.
Beynəlxalq münasibətlər üzrə mütəxəssis hesab edir ki, sözügedən Konvensiya İran parlamenti tərəfindən təsdiqlənəcəyi halda, BP-nin Bakı sahillərindəki fəaliyyətindən qaynaqlandığını və İrana çatdığını bildirdiyi ekoloji zərərin qarşısının alınması məsələsində Tehranın hüquqi və faktiki fəaliyyət imkanları daralacaq.
Britaniya neft fəaliyyətlərinin tarixi keçmişinə diqqət çəkilir
Mətndə gəlirin Britaniyaya çatdığı, zərər və yükün isə İranın üzərinə düşdüyü bildirilən bu neft fəaliyyətlərinin köklü tarixə malik olduğu vurğulanır.
Bu kontekstdə Britaniyanın İran nefti ilə bağlı fəaliyyətlərinin başlanğıcı XX əsrin əvvəllərində bağlanmış D’Arsi imtiyazı ilə əlaqələndirilir.
D’Arsi imtiyazı ilə başlayan proses
Hadisələrin başlanğıcı 1901-ci ildə D’Arsi imtiyazına gedib çıxır. İranda neftin strateji əhəmiyyətinin hələ geniş şəkildə bilinmədiyi bir dövrdə Müzəffərəddin şah Uilyam Noks D’Arsiyə böyük imtiyaz verib.
Bu razılaşma İranın böyük bir hissəsində neft və bəzi digər yeraltı sərvətlərin axtarılması, hasil edilməsi, emalı və satılması hüququnu 60 il müddətinə D’Arsiyə verirdi.
Bunun müqabilində İran hökumətinə nağd ödəniş, müəyyən miqdarda səhm və illik xalis mənfəətin yalnız 16 faizinin verilməsi nəzərdə tutulurdu.
Məscidi-Süleymanda neftin tapılmasından sonra yeni mərhələ başladı
Məscidi-Süleymanda neftin aşkarlanmasından sonra İngiltərə-İran Neft Şirkəti yaradıldı və İranın neft sənayesinin əsas iştirakçısına çevrildi.
Şirkətin Britaniya hökuməti üçün əhəmiyyəti o qədər böyük idi ki, 1914-cü ildə Britaniya dövləti şirkətin səhmlərinin əksəriyyətini və onun üzərində nəzarəti birbaşa öz üzərinə götürdü.
Bu addım İran nefti ilə Böyük Britaniyanın strateji maraqları arasındakı sıx əlaqəni ortaya qoydu.
1933-cü ildə neft məsələsi yenidən gündəmə gəldi
Lakin neft üzərində mübarizə bununla məhdudlaşmadı.
1933-cü ildə İngiltərə-İran Neft Şirkətinin İranın neft ixracından yaranan payını uzun müddət gecikdirməsi və həqiqi payı ödəməməsi səbəbindən Rza şah şirkətlə yenidən danışıqlar aparılması barədə göstəriş verdi.
D’Arsi imtiyazı danışıqların əsasını təşkil edirdi.
Danışıqların uzanması, dalana dirənməsi və britaniyalıların narazılığı fonunda Rza şahın əvvəlcədən qurulmuş bir nümayiş çərçivəsində danışıqlar sənədlərini və D’Arsi razılaşmasının mətnini sobaya ataraq yandırdığı bildirilir.
Yeni razılaşmanın müddəti daha 30 il uzatdığı bildirilir
Yeni razılaşmanın bağlanması istiqamətində aparılan prosesin nəticəsində D’Arsi razılaşmasında nəzərdə tutulan müddətin daha 30 il uzadıldığı və İran neftinin istismarının davam etdiyi qeyd olunur.
Mətndə yeni razılaşmanın digər maddələrinin də britaniyalıların xeyrinə tərtib edildiyi və Rza şah tərəfindən təsdiqləndiyi bildirilir.
Tağızadənin sözləri xatırladılır
Bu addımın milli maraqlarla ciddi şəkildə ziddiyyət təşkil etdiyi bildirilərək razılaşmanın hazırlanmasında iştirak edən şəxslərdən Tağızadənin sonradan özünü müdafiə etmək məqsədilə belə dediyi qeyd olunur:
“Biz sadəcə vasitə idik, əlimizdən heç nə gəlmirdi”.
Bu məlumat “İranın siyasi hadisələr tarixi” əsərində Musa Həqqani və Musa Nəcəfi tərəfindən 498–499-cu səhifələrdə təqdim edilir.
BP adı İranda tarixi yaddaşı yenidən canlandırır
Bu gün BP-nin adı Azərbaycan Respublikasının nefti və Xəzər dənizi ilə bağlı yenidən gündəmə gəldikdə, mətndə bunun İran ictimaiyyəti üçün yalnız müasir bir neft şirkətini ifadə etmədiyi vurğulanır.
Əksinə, BP-nin adı Britaniya neft şirkətlərinin bölgədə bir əsrdən artıq davam etdiyi bildirilən istismar fəaliyyətlərinin tarixi irsini yenidən xatırladır.
Neft İran və Britaniya arasında əsas qarşıdurma sahələrindən biri olub
XX əsrin əvvəllərindəki D’Arsi imtiyazından 1933-cü il razılaşmasına qədər neft İranla Britaniyanın maraqlarının ən sərt şəkildə toqquşduğu sahələrdən biri kimi təqdim edilir.
Bu səbəbdən Britaniya şirkətlərinin İranın ətrafındakı, xüsusilə Xəzər dənizindəki enerji ehtiyatlarında rolunun araşdırılmasının yalnız iqtisadi məsələ olmadığı vurğulanır.
Mətndə bu məsələ xarici güclərin bölgənin enerji ehtiyatları və hüquqi tənzimləmələri üzərində strateji təsiri ilə bağlı müzakirələrin ayrılmaz hissəsi kimi qiymətləndirilir.
Əhmədi BP-nin fəaliyyətinin ekoloji nəticələrinə diqqət çəkir
Hüseyn Əhmədinin qiymətləndirməsinə görə, BP Azərbaycan Respublikasının Xəzər dənizindəki neft ehtiyatlarının mühüm hissəsində fəaliyyət göstərir və şirkətin bu ehtiyatlardakı payı təxminən 38 faiz təşkil edir.
Əhmədi Xəzərdəki neft hasilatı zamanı yaranan neft sızmaları da daxil olmaqla ekoloji çirklənmənin İranın ərazi sularına çatdığını və İran ekosisteminə birbaşa mənfi təsir göstərdiyini bildirir.
Onun fikrincə, Xəzər dənizinin hüquqi statusu haqqında Konvensiya İran parlamenti tərəfindən təsdiqlənərsə, BP-nin Bakı sahillərindəki fəaliyyətindən qaynaqlandığını bildirdiyi ekoloji zərərin qarşısının alınması istiqamətində Tehranın hüquqi və faktiki fəaliyyət imkanları məhdudlaşa bilər.
Beləliklə, BP-nin Bakı və Xəzər dənizindəki fəaliyyəti ilə bağlı müzakirələr Britaniyanın bölgədəki neft fəaliyyətlərinin tarixi keçmişini, 1901-ci il D’Arsi imtiyazını, 1933-cü il razılaşmasını və xarici şirkətlərin bölgənin enerji ehtiyatlarındakı rolunu yenidən gündəmə gətirib.
