Prezidentin açıqlaması və əsas sual
İlham Əliyev ABŞ Ticarət Palatasının nümayəndə heyəti qarşısında çıxışında bildirib ki, Azərbaycanda sərvətin bölüşdürülməsi “çox ədalətli şəkildə” həyata keçirilir. İlham Əliyev vurğulayıb ki, ölkə karbohidrogen resurslarına malikdir, enerji məhsulları ilə özünü təmin edir və ixrac hesabına gəlir əldə edir. Onun fikrincə, əsas məsələ bu gəlirlərin necə istifadə olunmasıdır.
Lakin statistik göstəricilər və beynəlxalq hesabatlar fonunda sual yaranır: doğrudanmı ölkənin zəngin təbii resursları əhali arasında bərabər paylanır?
Gəlir, sərvət və borc yükü
Rəsmi məlumatlara görə, Azərbaycanda əhalinin gəlirlərinin təxminən 70 faizi istehlak xərclərinə yönəlir. Bu göstərici aşağı gəlirli ölkələrin səviyyəsinə yaxındır və kapital yığımı imkanlarının məhdud olduğunu göstərir.
2024-cü ildə əhalinin 13,2 faizi ayda 270 manatdan az gəlir əldə edib ki, bu da yaşayış minimumundan aşağıdır. Eyni zamanda, Azərbaycan Mərkəzi Bankının “Maliyyə Sabitliyi – 2025: I yarımil” hesabatına əsasən, əhalinin borc yükü 18,5 faizə çatıb. 2022-ci ildə bu göstərici 14,5 faiz idi. Son dörd ildə gəlirlər 21 faiz artdığı halda, borclar 1,6 dəfə yüksəlib.
Bu dinamika göstərir ki, borclar gəlirlərdən daha sürətlə artır və əhalinin sərvət toplamaq imkanları zəifləyir.
“World Inequality Index” nə deyir?
World Inequality Indexin 2024-cü il hesabatına əsasən, Azərbaycanda ən varlı 10 faiz əhali şəxsi sərvətin 57,6 faizinə sahibdir. Ən varlı 1 faiz isə ümumi sərvətin 23,1 faizinə nəzarət edir.
Əhalinin aşağı gəlirli 50 faizi isə sərvətin cəmi 4,87 faizinə malikdir. Gəlir bölgüsündə isə ən varlı 10 faiz ümumi gəlirin 36,7 faizini, aşağı 50 faiz isə 23,4 faizini əldə edir.
Bu rəqəmlər göstərir ki, sərvət bərabərsizliyi gəlir bərabərsizliyindən daha yüksəkdir və ölkə orta-yüksək bərabərsizlik kateqoriyasına daxildir.
Sosial sahələrdə təsirlər
İqtisadçı Zöhrab İsmayıl bildirir ki, bərabərsizlik əməkhaqqı, pensiya, səhiyyə və təhsil sahələrində də özünü göstərir. Onun sözlərinə görə, aşağı gəlirli təbəqə minimal əməkhaqqı və ya ona yaxın məbləğlərlə kifayətlənir, keyfiyyətli təhsil və tibbi xidmətə çıxışda çətinlik yaşayır.
Ekspert qeyd edir ki, iqtisadiyyatın ixracının 90 faizinin xam neft və qaz gəlirlərindən formalaşması resurs asılılığını artırır. Onun fikrincə, problem təkcə resurs bolluğu deyil, bu gəlirlərin idarə olunması və iqtisadi siyasətin nəticəsidir.
Rəsmi mövqe və reallıq
Rəsmi bəyanatlarda sərvətin ədalətli bölgüsündən danışılır. Lakin statistik göstəricilər sərvətin əhəmiyyətli hissəsinin kiçik bir qrupun əlində cəmləşdiyini, geniş əhali kütləsinin isə sərvət toplamaq imkanlarının məhdud olduğunu göstərir.
Müzakirələr göstərir ki, gəlir və sərvət bölgüsü məsələsi Azərbaycan cəmiyyətində aktual olaraq qalır və iqtisadi siyasətin effektivliyi ilə birbaşa əlaqəlidir.
