Hüquqi baza və siyasi müzakirələr
Avropa İttifaqının İsraillə siyasi dialoq, ticarət və sosial əlaqələrinin hüquqi əsası 2000-ci ildə qüvvəyə minmiş AB–İsrail Tərəfdaşlıq Sazişi ilə müəyyənləşir. Sazişin 2-ci maddəsində tərəflər arasında münasibətlərin insan hüquqlarına və demokratik prinsiplərə hörmət əsasında qurulmalı olduğu vurğulanır. Həmin müddəa insan hüquqları pozuntusu halında razılaşmanın dayandırılmasına hüquqi imkan yaradır.
Hollandiyanın təşəbbüsü və 17 üzv ölkənin müraciətindən sonra Avropa Komissiyası 2025-ci ilin sentyabrında İsraillə münasibətlərin yenidən nəzərdən keçirilməsini təklif edib. Lakin Avropa İttifaqı Şurasında tərəfdaşlıq sazişləri ilə bağlı qərarların qəbul edilməsi üçün yekdillik tələb olunur. Bu isə üzv ölkələr arasında fikir ayrılıqları səbəbindən prosesin çətinləşməsinə gətirib çıxarır.
Komissiya təklifində sazişin bəzi müddəalarının müvəqqəti dayandırılmasını, eləcə də ikitərəfli maliyyə dəstəyinin azaldılmasını irəli sürsə də, “İsraili cəzalandırmaq” niyyətinin olmadığını bəyan edib. Müzakirələr fonunda sanksiyaların tətbiqi məsələsi hələ də razılaşdırılmayıb.
Ticarət əlaqələri yüksək səviyyədə qalır
Mövcud göstəricilər İsrailin ən böyük ticarət tərəfdaşının Avropa İttifaqı olaraq qaldığını göstərir. İsrailin ümumi mal dövriyyəsinin təxminən 32 faizi Aİ ölkələrinin payına düşür. İdxalın 34,2 faizi, ixracın isə 28,8 faizi Aİ ilə həyata keçirilir.
İkitərəfli mal ticarətinin həcmi 42 milyard avro civarındadır. İsrail şirkətləri 450 milyondan çox əhalisi olan və yüksək gəlirli bazar kimi tanınan Aİ məkanına çıxışı qoruyub saxlayır. Eyni zamanda Aİ investorları İsrail startaplarını maliyyələşdirir, texnologiya şirkətləri isə Avropa bazarında genişlənməyə davam edir.
“Horizon Europe” və digər proqramlar
İsrail Aİ-nin tədqiqat və innovasiyaların maliyyələşdirilməsinə yönəlmiş “Horizon Europe” proqramında iştirakını davam etdirir. 2021-ci ildən proqram çərçivəsində hər il 1–2 milyard avro həcmində vəsait İsrail şirkətlərinə, universitetlərinə və dövlət qurumlarına yönəldilir.
Qaydalar üzrə layihələr yalnız mülki tətbiqləri əhatə etməlidir. Lakin bəzi araşdırmalarda proqram çərçivəsində maliyyələşdirilən layihələrdə İsrail ordusu ilə əlaqəli şirkətlərin iştirak etdiyi bildirilir.
Bununla yanaşı, İsrail Aİ-nin “Erasmus+” proqramı vasitəsilə təhsil və gənclər layihələrində də yer alır. İsrailli tələbələr və ali məktəblər hər il milyonlarla avro dəyərində maliyyə dəstəyi əldə edir.
Viza rejimi və mədəni əməkdaşlıq
Aİ müxtəlif ölkələrə qarşı fərdi viza məhdudiyyətləri tətbiq etsə də, İsrail vətəndaşları Şengen zonasına qısamüddətli səfərlər üçün vizasız daxil ola bilir. Qarşılıqlı gediş-gəliş mexanizmi qüvvədə qalır.
Mədəni və idman sahəsində əməkdaşlıq da davam edir. İsrail nümayəndələri Avropa musiqi və film festivallarında iştirak edir, filmlər Berlin, Venesiya və Kann kimi nüfuzlu festivallarda nümayiş olunur. Futbol sahəsində isə İsrail klubları və milli komandası Avropa turnirlərində çıxışını davam etdirir.
Hərbi və siyasi təmaslar
Aİ səviyyəsində ümumi silah embarqosu tətbiq edilməsə də, üzv dövlətlər müdafiə sahəsində qərarları suveren hüquq kimi həyata keçirir. Almaniya və Rumıniya İsrailə hərbi təchizat verən əsas ölkələr sırasında göstərilir. Yunanıstan da hərbi əməkdaşlığı genişləndirir.
Eyni zamanda siyasi dialoq mexanizmləri işlək olaraq qalır. Son bir ildə AB–İsrail Tərəfdaşlıq Şurasının iclası keçirilib, nazirlər və parlamentlərarası görüşlər təşkil olunub.
Tənqidlər və daxili bölünmə
Qəzzada davam edən ağır humanitar vəziyyət və işğal altındakı Fələstin torpaqlarında beynəlxalq hüquq pozuntuları fonunda Aİ-nin konkret və sərt addımlar atmaması tənqid olunur. İnsan hüquqları və demokratiya prinsiplərini əsas dəyər kimi təqdim edən qurumun passiv mövqeyi onun normativ çərçivəsi ilə ziddiyyət təşkil etdiyi barədə fikirlər səsləndirilir.
Bununla yanaşı, Aİ-nin qərar qəbuletmə mexanizminin üzv ölkələr arasında fikir ayrılığı səbəbindən çətinləşdiyi də qeyd edilir. Buna baxmayaraq, beynəlxalq arenada təsir gücünü qorumağa çalışan Aİ-nin mövcud böhran fonunda daha təsirli addımlar atmasının vacibliyi vurğulanır.
