ABŞ-nin İrana Təzyiq Siyasəti Əks Nəticə Verir

ABŞ İranı geri çəkilməyə məcbur edə bilmir

ABŞ-nin İrana qarşı sanksiyalar, iqtisadi məhdudiyyətlər və hərbi təzyiqlər üzərində qurulan siyasəti gözlənilən nəticəni vermir. Vaşinqtonun əsas məqsədi Tehranı iqtisadi baxımdan zəiflətmək və danışıqlarda daha ciddi güzəştlərə məcbur etmək olsa da, İran təzyiq artdıqca mövqeyini sərtləşdirir.

Donald Tramp administrasiyası yeni sanksiyalar vasitəsilə İranın neft gəlirlərini azaltmağa, xarici ticarət imkanlarını məhdudlaşdırmağa və Tehran üzərində iqtisadi təzyiqi maksimum səviyyəyə çatdırmağa çalışır.

Lakin əsas problem ABŞ-nin təzyiq siyasətinin İranın hansı cavab addımlarını atacağını tam nəzərə almamasıdır.

Tehran təslim olmaq niyyətində deyil

İran rəhbərliyi danışıqlar imkanını tamamilə rədd etməsə də, bunu ABŞ qarşısında geri çəkilmək kimi qəbul etmir.

Prezident Məsud Pezeşkian İranın “güc və ləyaqət mövqeyindən” danışıqlar aparmalı və sülh imkanlarını qiymətləndirməli olduğunu bildirib.

Bu mövqe Tehran üçün danışıqlarla təslimiyyət arasında ciddi fərq olduğunu göstərir. İran razılaşmaya gedə bilər, lakin bunun birtərəfli şəkildə ABŞ-nin şərtlərinin qəbul edilməsi formasında olmasını istəmir.

Təzyiq artdıqca İranın mövqeyi sərtləşir

Vaşinqtonun qarşısında dayanan əsas çətinliklərdən biri də budur. ABŞ təzyiqi artırdıqca İran mövcud imkanlarını daha fəal şəkildə işə salmağa başlayır.

İranın Milli Təhlükəsizlik üzrə Ali Şurasının yeni katibi Möhsün Rzai ABŞ-nin iqtisadi təzyiq kampaniyasına qoşulmağı ölkəsinə qarşı “müharibə addımı” kimi qiymətləndirib.

Rzainin açıqlamasına əsasən, Tehran ilk mərhələdə qonşu dövlətlərin ABŞ-nin iqtisadi kampaniyasına qoşulmamasına çalışacaq.

İran qonşu ölkələrə də xəbərdarlıq edir

İranın mövqeyinə görə, region dövlətləri ABŞ-nin təzyiq siyasətində fəal iştirak edərsə, onların iqtisadi maraqları da cavab tədbirlərinin hədəfinə çevrilə bilər.

Tehran xüsusilə Körfəz ölkələrinin enerji ixracına təsir göstərmək imkanlarının olduğunu bildirir.

İran bununla ABŞ-nin sanksiyalarının yalnız öz iqtisadiyyatına deyil, həmin siyasətə qoşulan dövlətlərin maraqlarına da təsir edə biləcəyini göstərməyə çalışır.

Hörmüz İranın əsas təzyiq vasitələrindən birinə çevrilib

ABŞ-İran qarşıdurmasının ən həssas nöqtələrindən biri Hörmüz boğazıdır.

Dünya enerji bazarı üçün strateji əhəmiyyət daşıyan bu marşrut Tehran üçün Vaşinqton qarşısında mühüm təzyiq imkanlarından biri olaraq qalır.

İran rəsmiləri Körfəz ölkələrinin Hörmüz boğazından yan keçərək neft ixrac etməsinə imkan verən alternativ infrastruktura da təsir göstərmək imkanlarının olduğunu bildiriblər.

Vaşinqton üçün enerji riski böyüyür

Hörmüz ətrafında vəziyyətin daha da gərginləşməsi yalnız İran iqtisadiyyatına təsir göstərməyəcək.

Körfəzdən enerji daşımalarının pozulması dünya bazarında neft və yanacağın qiymətlərinin kəskin yüksəlməsinə səbəb ola bilər.

Bu isə ABŞ üçün həm iqtisadi, həm də siyasi problem yaradır. Xüsusilə ABŞ-də aralıq seçkilərinin yaxınlaşdığı şəraitdə yanacaq qiymətlərinin artması Tramp administrasiyasına daxili təzyiqi gücləndirə bilər.

Çin ABŞ-nin sanksiya planını çətinləşdirir

Vaşinqtonun İran iqtisadiyyatını tam təcrid etmək planının qarşısında duran ən böyük maneələrdən biri Çindir.

Çin İran neftinin əsas alıcılarından biri olaraq qalır və Pekinin ABŞ-nin birtərəfli sanksiyalarına tabe olmaq istəməməsi Vaşinqtonun imkanlarını məhdudlaşdırır.

Çin ABŞ-nin sanksiyalarına qarşı hüquqi və iqtisadi tədbirlər görməyə hazır olduğunu da nümayiş etdirir.

ABŞ çətin seçim qarşısındadır

Vaşinqton ya İranın Çin və digər tərəfdaşları ilə iqtisadi əlaqələrinin davam etməsini qəbul etməli, ya da bu ticarəti həyata keçirən xarici banklara və şirkətlərə qarşı təzyiqi daha da sərtləşdirməlidir.

İkinci variant isə ABŞ-ni İranla qarşıdurmadan əlavə Çin və digər iqtisadi tərəfdaşlarla daha böyük maliyyə münaqişəsinə sürükləyə bilər.

Belə vəziyyətdə İranı beynəlxalq səviyyədə təcrid etmək cəhdi əksinə, ABŞ-nin özü üçün yeni iqtisadi problemlər yarada bilər.

ABŞ və İran arasında dözümlülük savaşı

Hazırkı qarşıdurma getdikcə hansı tərəfin iqtisadi və siyasi təzyiqə daha uzun müddət tab gətirə biləcəyi məsələsinə çevrilir.

ABŞ İran iqtisadiyyatının davamlı sanksiyalar və hərbi qarşıdurmanın yaratdığı xərclər qarşısında zəifləyəcəyini hesablayır.

Tehran isə Vaşinqtonun yüksək enerji qiymətlərinə, uzunmüddətli hərbi xərclərə və regionda genişlənən qarşıdurmanın siyasi nəticələrinə daha tez dözə bilməyəcəyini düşünür.

İran təzyiqin qiymətini artırmağa çalışır

Tehranın strategiyası ABŞ-ni iqtisadi baxımdan məğlub etmək üzərində qurulmayıb. İran daha çox Vaşinqtonun ona qarşı təzyiq siyasətinin qiymətini yüksəltməyə çalışır.

Hörmüz boğazı, regional enerji infrastrukturu, qonşu dövlətlərlə münasibətlər və ABŞ-nin bölgədəki maraqları bu strategiyada mühüm yer tutur.

İran bununla Vaşinqtonu qarşıdurmanın davam etdirilməsinin razılaşmadan daha baha başa gələcəyi qənaətinə gətirməyə çalışır.

Trampın köhnə strategiyası yenidən sınaqdadır

Tramp 2018-ci ildə İranla 2015-ci ildə bağlanmış nüvə sazişindən çıxaraq Tehranı daha əlverişli şərtlərlə yeni razılaşmaya məcbur etmək istəyirdi.

Lakin sonrakı dövrdə İran nüvə proqramını genişləndirdi və tərəflər arasında gərginlik daha da artdı.

Hərbi təzyiq də Tehranın ABŞ-nin tələblərini qəbul etməsinə gətirib çıxarmadı. Əksinə, qarşıdurmanın genişlənməsi Hörmüz boğazının İran üçün daha mühüm strateji vasitəyə çevrilməsinə səbəb oldu.

Təzyiq İranı parçalamaq əvəzinə birləşdirə bilər

İndi Vaşinqton hərbi gücün əldə edə bilmədiyi nəticəyə daha ağır iqtisadi təzyiqlə çatmağa çalışır.

Ancaq mövcud proses göstərir ki, təzyiqin yüksəldilməsi İranın dərhal geri çəkilməsinə səbəb olmur. Tehran iqtisadi çətinliklərə baxmayaraq, regional və strateji təzyiq vasitələrini qorumağa çalışır.

ABŞ sanksiyaları daha da sərtləşdirərsə, İranın Hörmüz və regiondakı digər imkanlardan daha fəal istifadə etməsi ehtimalı yüksələ bilər.

Bu halda qarşıdurma yalnız ABŞ və İranla məhdudlaşmaya, enerji bazarından Körfəz ölkələrinə və Çinə qədər daha geniş coğrafiyaya təsir göstərə bilər.

Təzyiq siyasəti Vaşinqton üçün yeni risk yaradır

ABŞ-nin qarşısındakı əsas məsələ artıq İran üzərində nə qədər təzyiq yarada bilməsi deyil, Tehranın həmin təzyiqə hansı cavabı verəcəyidir.

İranı iqtisadi cəhətdən tam zəiflətmək məqsədilə sanksiyaların sərtləşdirilməsi Vaşinqtonun hesablamadığı yeni qarşıdurmalara yol aça bilər.

Yüksək enerji qiymətləri, Hörmüzdə gərginliyin artması, Çinlə iqtisadi qarşıdurmanın dərinləşməsi və regionda yeni hərbi eskalasiya ABŞ üçün əlavə xərclər yaradır.

Beləliklə, İranı təslim olmağa məcbur etmək məqsədi daşıyan təzyiq siyasəti əks nəticə verərək Tehranı daha sərt mövqeyə keçirə və Vaşinqtonu daha geniş qarşıdurma ilə üz-üzə qoya bilər.